ગુજરાતી માત્ર વાતચીતની ભાષા નથી, પરંતુ સદીઓના ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ, લોકપરંપરા અને સાહિત્યને પોતાની અંદર સાચવી રાખનાર જીવંત ભાષા છે. સમય સાથે શબ્દો, બોલી અને લેખનની રીત બદલાતી ગઈ, છતાં ગુજરાતી ભાષાની ઓળખ આજે પણ એટલી જ મજબૂત છે. 24 ઓગસ્ટે કવિ નર્મદની જન્મજયંતી નિમિત્તે વિશ્વ ગુજરાતી ભાષા દિવસ ઉજવાય છે ત્યારે ગુજરાતી ભાષાના અર્વાચીન વિકાસ અને તેના સમૃદ્ધ વારસાને યાદ કરવાનો દિવસ છે.
નર્મદ અને ગુજરાતી ભાષાનો અર્વાચીન યુગ
24 ઓગસ્ટ 1833ના રોજ સુરતમાં જન્મેલા નર્મદાશંકર લાલશંકર દવે એટલે કે નર્મદને ગુજરાતી સાહિત્યના અર્વાચીન યુગના અગ્રણીઓમાં સ્થાન આપવામાં આવે છે. કવિ હોવાની સાથે તેઓ નિબંધકાર, સંપાદક, આત્મકથાકાર અને કોશકાર પણ હતા. નર્મદે ગુજરાતી સાહિત્યને માત્ર નવી રચનાઓ જ નહીં, પરંતુ નવી વિચારધારા પણ આપી. સામાજિક પ્રશ્નો, સુધારણા અને વ્યક્તિસ્વાતંત્ર્ય જેવા વિષયો પર તેમણે નિર્ભીક રીતે લખ્યું. ગુજરાતી વિશ્વકોશ પણ તેમને ‘અર્વાચીનોની યુગમૂર્તિ’ સમાન સાહિત્યસર્જક તરીકે ઓળખાવે છે.
નર્મદની ‘મારી હકીકત’ ગુજરાતી ભાષાની પ્રથમ આત્મકથા તરીકે જાણીતી છે. 1866માં લખાયેલી આ કૃતિમાં તેમણે પોતાના જીવન સાથે તત્કાલીન સમાજનું પણ નિખાલસ ચિત્રણ કર્યું હતું. ગુજરાતી આત્મકથાના વિકાસમાં આ કૃતિને મહત્વપૂર્ણ શરૂઆત માનવામાં આવે છે.
ગુજરાતી ભાષાની વિશેષતા શું છે?
ગુજરાતી ભાષાની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની સ્વીકારશીલતા રહી છે. સંસ્કૃત, પ્રાકૃત, અપભ્રંશ અને અન્ય ભાષાકીય પરંપરાઓના લાંબા પ્રભાવ વચ્ચે ગુજરાતી ધીમે ધીમે સ્વતંત્ર સ્વરૂપે વિકસતી ગઈ. મધ્યકાલીન સમયમાં નરસિંહ મહેતા, અખો, પ્રેમાનંદ જેવા સર્જકોએ ગુજરાતી કાવ્યપરંપરાને સમૃદ્ધ બનાવી, તો આધુનિક યુગમાં નર્મદ, દલપતરામ, ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી અને અન્ય સાહિત્યકારોએ ભાષાને નવા વિષયો અને નવા ગદ્યપ્રકારો આપ્યા છે.
ગુજરાતી માત્ર સાહિત્યની ભાષા બનીને રહી નથી. વેપાર, શિક્ષણ, પત્રકારત્વ, નાટ્ય, લોકસાહિત્ય અને સામાજિક જીવનમાં પણ તેણે પોતાનું આગવું સ્થાન બનાવ્યું છે. 1905માં ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદની સ્થાપના જેવી સંસ્થાકીય પહેલોએ ગુજરાતી સાહિત્યના સંવર્ધન અને પ્રસારને વધુ ગતિ આપી.
ભાષા બચાવવાનો અર્થ શું?
આજના સમયમાં અંગ્રેજી અને હિન્દીનો વધતો પ્રભાવ સ્વાભાવિક છે, પરંતુ તેના વચ્ચે ગુજરાતીનું વાંચન, લેખન અને શુદ્ધ ઉપયોગ જાળવવો પણ એટલો જ જરૂરી છે. નવી પેઢી ગુજરાતી વાંચે, ગુજરાતી લખે અને પોતાની બોલી તથા લોકપરંપરાને ઓળખે—ત્યારે જ ભાષાનો વારસો આગળ વધશે.
વિશ્વ ગુજરાતી ભાષા દિવસ એટલે માત્ર એક ઉજવણી નહીં, પરંતુ પોતાની માતૃભાષા સાથે ફરી જોડાવાનો અવસર છે. નર્મદે જે ગુજરાતી ભાષાને આત્મવિશ્વાસ અને નવી દિશા આપવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, તેને આધુનિક સમયમાં જીવંત રાખવાની જવાબદારી હવે નવી પેઢીની છે.
