મણિપુરમાં શાંતિ સ્થાપવાના તમામ પ્રયાસો છતાં લોહિયાળ સંઘર્ષ થંભવાનું નામ લઈ રહ્યો નથી. તાજેતરમાં થયેલી 6 લોકોની નિર્મમ હત્યાએ રાજ્યમાં પહેલેથી જ સળગી રહેલી આગમાં ઘી હોમવાનું કામ કર્યું છે. આ ઘટનાની જાણ થતાં જ જવાહરલાલ નહેરુ આયુર્વિજ્ઞાન સંસ્થાન (JNIMS) બહાર સેંકડો લોકો એકત્ર થઈ ગયા હતા. તણાવ વધતા સુરક્ષા દળોએ લોકોને વિખેરવા માટે આંસુ ગેસના શેલ છોડ્યા હતા. આ લોકો તે 6 નાગા વ્યક્તિઓના મૃતદેહ લેવા માટે ભેગા થયા હતા, જેમનું 13 મે 2026ના રોજ લેઇલોન વૈફેઈ ગામમાંથી કથિત રીતે અપહરણ કરવામાં આવ્યું હતું.
મણિપુરમાં ચાલી રહેલી હિંસા કોઈ અચાનક ભડકેલી ઘટના નથી, પરંતુ તે દાયકાઓ જૂના જાતીય અવિશ્વાસ, ભૌગોલિક વિભાજન અને સંસાધનો માટેની લડાઈનું પરિણામ છે. રાજ્યમાં આવી ઘટનાઓનો લાંબો ઇતિહાસ રહ્યો છે. મે 2023માં શરૂ થયેલો આ હિંસક સમયગાળો 2026માં પણ ચાલુ છે. ચાલો જાણીએ કે મણિપુરના સંઘર્ષનો ઇતિહાસ શું છે? કયા આંદોલનો થયા? અને તેના પરિણામો શું રહ્યા?
મણિપુરનો ભૂગોળ અને વસ્તીનું ગણિત શું છે?
મણિપુરમાં રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલો સમતળ વિસ્તાર (ઇમ્ફાલ ખીણ) કુલ વિસ્તારનો માત્ર 10 ટકા ભાગ છે. પરંતુ અહીં રાજ્યની લગભગ 60 ટકા વસ્તી રહે છે. આ વસ્તીમાં મુખ્યત્વે મૈતેઈ સમુદાયના લોકોનો સમાવેશ થાય છે, જે મોટાભાગે હિન્દુ છે. બીજી તરફ ખીણને ચારેય બાજુથી ઘેરતા પહાડી વિસ્તારો રાજ્યના 90 ટકા ભાગમાં ફેલાયેલા છે. અહીં રાજ્યની લગભગ 40 ટકા વસ્તી રહે છે, જેમાં કુકી અને નાગા જનજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે, જે મુખ્યત્વે ખ્રિસ્તી છે. ભૂગોળ અને વસ્તીનું આ વિભાજન જ વિવાદનું મુખ્ય કારણ છે.
મણિપુરમાં સંઘર્ષનો ઇતિહાસ
મણિપુરની પહાડીઓ અને ખીણોમાં 35થી વધુ સમુદાયો વસે છે. અહીં નાગા, કુકી અને મૈતેઈ જેવા સમુદાયો તેમજ વિવિધ બળવાખોર જૂથો વચ્ચે સંઘર્ષનો ખૂબ જ જૂનો ઇતિહાસ રહ્યો છે. રાજ્યમાં અશાંતિનો સમયગાળો 1950ના દાયકાના અંતમાં શરૂ થયો હતો.
નાગા બળવાખોર સંગઠન NSCN-IM લાંબા સમયથી નાગા વસ્તીવાળા વિસ્તારોને એકીકૃત કરવાની માંગ કરી રહ્યું છે. આ સંગઠને 1997માં ભારત સરકાર સાથે યુદ્ધવિરામ કરાર કર્યો હતો. બીજી તરફ, કુકી સમુદાય પણ અંગ્રેજોના સમયથી પોતાના હક્કો અને જમીન માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યો છે.
મૈતેઈ અસંતોષની જડ જૂની છે
મૈતેઈ સમુદાયની અંદર પણ અસંતોષની જડ ખૂબ જૂની છે. આઝાદી પછી જ્યારે મણિપુરના રાજા બોધચંદ્ર અને ભારત સરકાર વચ્ચે વિલય કરાર થયો, ત્યારે મૈતેઈ સમુદાયે તેનો જોરદાર વિરોધ કર્યો હતો. 1964માં યુનાઇટેડ નેશનલ લિબરેશન ફ્રન્ટ (UNLF)ની રચના થઈ હતી, જેણે ભારતથી અલગ થવાની માંગ કરી હતી. ત્યારબાદ PLA અને PREPAK જેવા અનેક બળવાખોર સંગઠનો ઉભા થયા. આ સંગઠનોના બે મુખ્ય ઉદ્દેશો હતા—ભારતથી આઝાદી અને નાગા બળવાખોર સંગઠનોનો સામનો કરવો. બીજી તરફ, કુકી-જોમી સંગઠનોનો ઉદય નાગા હુમલાઓના જવાબમાં થયો હતો. આરોપો અનુસાર, 1993માં NSCN-IM દ્વારા કુકી સમુદાય પર હુમલા કરવામાં આવ્યા હતા, જેના કારણે હજારો લોકો બેઘર બન્યા હતા. ત્યારબાદ કુકી-જોમી જનજાતિઓએ પોતાના સશસ્ત્ર સંગઠનો ઉભા કર્યા.
આ જ સમયગાળા દરમિયાન મૈતેઈ અને મૈતેઈ પંગલ (મુસ્લિમ) સમુદાય વચ્ચે પણ હિંસક અથડામણો થઈ હતી. ત્યારબાદ પીપલ્સ યુનાઇટેડ લિબરેશન ફ્રન્ટ નામનું સંગઠન બન્યું હતું, જે હવે સક્રિય નથી. આ રીતે મણિપુર લાંબા સમયથી અલગ-અલગ જૂથો વચ્ચેની હિંસા અને અથડામણોનો સામનો કરી રહ્યું છે.
બળવા વચ્ચે લાગુ થયો AFSPA કાયદો
મણિપુરમાં અલગતાવાદી પ્રવૃત્તિઓને રોકવા માટે ભારત સરકારે 1958માં સશસ્ત્ર દળ વિશેષ અધિકાર અધિનિયમ (AFSPA) લાગુ કર્યો હતો. શરૂઆતમાં તે નાગાલેન્ડ અને મણિપુરના કેટલાક વિસ્તારોમાં જ લાગુ કરાયો હતો, પરંતુ બાદમાં બગડતી પરિસ્થિતિને જોતા સમગ્ર રાજ્યમાં લાગુ કરવામાં આવ્યો. 1980ના દાયકામાં પરિસ્થિતિ વધુ ખરાબ બનતા મણિપુરને “અશાંત વિસ્તાર” જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો.
2008માં શાંતિ માટે મહત્વપૂર્ણ કરાર
શાંતિ સ્થાપવા માટે 2008માં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભરવામાં આવ્યું હતું. કેન્દ્ર સરકાર, રાજ્ય સરકાર અને કુકી-જોમી બળવાખોર સંગઠનો વચ્ચે ત્રિપક્ષીય કરાર થયો હતો, જેને “સસ્પેન્શન ઓફ ઓપરેશન” (SOO) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ કરાર બાદ શાંતિ વાટાઘાટોનો માર્ગ ખુલ્યો હતો. કાયદો અને વ્યવસ્થામાં સુધારો થતા રાજ્યના અનેક વિસ્તારોમાંથી AFSPA હટાવવામાં આવ્યો હતો. જોકે, ખીણ વિસ્તારમાં સક્રિય બળવાખોર સંગઠનોએ ક્યારેય સરકાર સાથે શાંતિ વાટાઘાટોમાં ભાગ લીધો નથી અને તેઓ આજે પણ સક્રિય છે.
રાજ્યનો સૌથી વધુ ઉગ્રવાદગ્રસ્ત જિલ્લો
કુકી-જોમી બળવાખોર સંગઠનોનો ઇતિહાસ પણ સમય સાથે બદલાતો ગયો છે. શરૂઆતમાં આ આંદોલન અન્ય જૂથોના હુમલાઓથી બચવા માટે શરૂ થયું હતું, પરંતુ ધીમે-ધીમે તે અલગ “કુકીલેન્ડ”ની માંગમાં પરિવર્તિત થયું.
મણિપુરનો ચુરાચાંદપુર જિલ્લો ઉગ્રવાદથી સૌથી વધુ પ્રભાવિત માનવામાં આવે છે. અહીં આજે પણ 20થી વધુ ઉગ્રવાદી સંગઠનો સક્રિય છે. જેમાં કુકી નેશનલ ઓર્ગેનાઇઝેશન, કુકી રિવોલ્યુશનરી આર્મી, જોમી રી-યુનિફિકેશન ઓર્ગેનાઇઝેશન, જોમી રિવોલ્યુશનરી આર્મી, કુકી નેશનલ ફ્રન્ટ, કુકી નેશનલ લિબરેશન ફ્રન્ટ, યુનાઇટેડ કુકી લિબરેશન ફ્રન્ટ અને કુકી નેશનલ આર્મી જેવા સંગઠનોનો સમાવેશ થાય છે.
ખીણ વિસ્તારમાં સક્રિય રહેલા બળવાખોર સંગઠનો
ખીણના બળવાખોર સંગઠનોમાં UNLF લાંબા સમય સુધી સૌથી શક્તિશાળી સંગઠન રહ્યું છે. આ સંગઠન સુરક્ષા દળો પર ઘાતકી હુમલા અને IED વિસ્ફોટ જેવી પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ રહ્યું છે. સમય જતાં KCP અને KYKL જેવા અન્ય શક્તિશાળી સંગઠનો પણ સામે આવ્યા. હાલમાં આ સંગઠનો મ્યાનમાર સરહદ નજીક આવેલા કેમ્પોમાંથી પોતાની પ્રવૃત્તિઓ ચલાવે છે. જોકે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આ સંગઠનો નબળા પડ્યા છે અને UNLF હાલમાં પોતાના સૌથી ખરાબ સમયગાળામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે.
હિંસા અંગે સંસદમાં શું કહ્યું હતું અમિત શાહે?
કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહએ સંસદમાં માહિતી આપતાં જણાવ્યું હતું કે હાઈકોર્ટના એક નિર્ણયને કારણે મણિપુરના બે સમુદાયો વચ્ચે અનામત સંબંધિત વિવાદ ઊભો થયો હતો, જેના કારણે જાતીય હિંસા શરૂ થઈ હતી.
તેમણે કહ્યું હતું કે આ ન તો દંગા છે અને ન તો આતંકવાદ, પરંતુ હાઈકોર્ટના નિર્ણયની વ્યાખ્યાને લઈને બે સમુદાયો વચ્ચે સર્જાયેલી જાતીય હિંસા છે. તેમણે કહ્યું કે હિંસા થવી જ ન જોઈએ અને તેને કોઈ રાજકીય પક્ષ સાથે જોડવી યોગ્ય નથી.
ગૃહમંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે 1993માં પણ મણિપુરમાં જાતીય હિંસા થઈ હતી અને 1993થી 1998 દરમિયાન નાગા-કુકી સંઘર્ષમાં આશરે 750 લોકોના મોત થયા હતા. ત્યારબાદ પણ એક દાયકા સુધી છૂટક હિંસક ઘટનાઓ ચાલુ રહી હતી.
તેમણે વધુમાં કહ્યું હતું કે સરકાર માને છે કે આવી સ્થિતિ ક્યારેય સર્જાવી ન જોઈએ, પરંતુ એક દુર્ભાગ્યપૂર્ણ નિર્ણયના કારણે આ હિંસા ભડકી હતી, જેને તાત્કાલિક નિયંત્રણમાં લાવવામાં આવી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે હિંસામાં મૃત્યુ પામેલા 260 લોકોમાંથી 80 ટકા લોકોના મોત પ્રથમ એક મહિનાની અંદર થયા હતા, જ્યારે બાકીના મૃત્યુ ત્યારબાદના મહિનાઓમાં થયા હતા.
