જંતર-મંતર પરના આંદોલનો દેશવ્યાપી ચર્ચાનો વિષય બને છે, પરંતુ મધ્યપ્રદેશમાં કેન-બેતવા નદી જોડાણ પ્રોજેક્ટ સામે પોતાના ઘર અને જંગલો બચાવવા બેઠેલા આદિવાસીઓનો અવાજ હજુ મર્યાદિત વર્તુળોમાં જ સંભળાઈ રહ્યો છે. આંદોલનકારીઓનું કહેવું છે કે પ્રોજેક્ટથી અનેક ગામો, જંગલો અને લોકોના જીવન પર અસર પડશે. બીજી તરફ સરકાર આ પ્રોજેક્ટને પાણી, સિંચાઈ અને વિકાસ માટે મહત્વપૂર્ણ ગણાવે છે. આ મુદ્દાએ ફરી એકવાર વિકાસ અને સ્થાનિક લોકોના અધિકારો વચ્ચે સંતુલન કેવી રીતે જાળવવું તે અંગે ચર્ચા તેજ કરી છે.
મધ્યપ્રદેશના છતરપુર જિલ્લામાં પ્રોજેક્ટથી અસરગ્રસ્ત ગ્રામજનો છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી વિરોધ પ્રદર્શન કરી રહ્યા હતા. જોકે 15 દિવસ સુધી ચાલેલા આંદોલનને 19 જુલાઈએ પોલીસ કાર્યવાહી બાદ સમાપ્ત કરવામાં આવ્યું હતું.
ગ્રામજનોનો મુખ્ય વિરોધ પ્રોજેક્ટ સામે નહીં પરંતુ યોગ્ય વળતર, જમીનના અધિકાર અને સન્માનજનક પુનર્વસનને લઈને છે. અસરગ્રસ્ત આદિવાસી પરિવારોનો આરોપ છે કે બાંધકામ આગળ વધારવામાં આવી રહ્યું છે, પરંતુ તમામ પરિવારોને યોગ્ય રીતે પુનર્વસનની સુવિધા મળી નથી. વિરોધ દરમિયાન મહિલાઓએ ‘ચિતા આંદોલન’ અને ‘ફાંસી સત્યાગ્રહ’ જેવા પ્રતીકાત્મક પ્રદર્શન કરીને પોતાની માંગો સરકાર સુધી પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.
કેન-બેતવા લિંક પ્રોજેક્ટ દેશની પ્રથમ મોટી નદી જોડાણ યોજનાઓમાં સામેલ છે. સરકાર મુજબ આ યોજના દ્વારા બુન્દેલખંડ વિસ્તારમાં સિંચાઈ સુવિધા વધારવા, પીવાનું પાણી પહોંચાડવા અને વીજ ઉત્પાદનનો ઉદ્દેશ છે. પ્રોજેક્ટમાં મધ્યપ્રદેશના છતરપુર અને પન્ના જિલ્લાનો મોટો વિસ્તાર અસરગ્રસ્ત થવાની શક્યતા છે.
વિરોધ કરી રહેલા લોકોનું કહેવું છે કે જમીન ગુમાવવાનો અર્થ માત્ર ઘર ગુમાવવું નથી, પરંતુ તેમની ખેતી, જંગલ આધારિત જીવનશૈલી અને સામાજિક ઓળખ પર પણ અસર પડે છે. કેટલાક આંદોલનકારીઓએ જમીન સર્વે, વળતર પ્રક્રિયા અને પુનર્વસન વ્યવસ્થામાં અનિયમિતતાના આરોપ લગાવ્યા છે.
બીજી તરફ, વહીવટીતંત્રનું કહેવું છે કે પુનર્વસન પેકેજમાં સુધારા કરવામાં આવ્યા છે અને પાત્ર પરિવારોને નિયમ મુજબ લાભ આપવામાં આવી રહ્યા છે. અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ કેટલીક બાકી માંગણીઓની સમીક્ષા કરવામાં આવી રહી છે.
આ પ્રોજેક્ટને લઈને પર્યાવરણના મુદ્દા પણ ચર્ચામાં છે. ખાસ કરીને પન્ના ટાઇગર રિઝર્વ અને જંગલ વિસ્તાર પર થનારી અસર અંગે પર્યાવરણવિદોએ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. હવે સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે વિકાસની સાથે અસરગ્રસ્ત લોકોના અધિકારો અને પર્યાવરણનું સંતુલન કેવી રીતે જાળવવામાં આવે.
