કોવિડ-19 મહામારી દરમિયાન શરીરમાં વિકસેલી ઇમ્યુન મેમરી હવે કેન્સર સામેની લડતમાં પણ ઉપયોગી બની શકે છે. અમેરિકામાં કાર્યરત ભારતીય વૈજ્ઞાનિક ડૉ. તેજ કુમાર પારેખ અને તેમની ટીમે એવી નવી ટેક્નોલોજી વિકસાવી છે, જે શરીરની પહેલેથી હાજર કોવિડ સામેની રોગપ્રતિકારક ક્ષમતાને કેન્સર કોષો પર હુમલો કરવા માટે સક્રિય કરી શકે છે. જોકે આ ટેક્નોલોજી હજુ પ્રારંભિક સંશોધન તબક્કામાં છે અને માનવો માટે નિયમિત સારવાર તરીકે ઉપલબ્ધ નથી, તેમ છતાં તેના પ્રારંભિક પરિણામોએ વૈજ્ઞાનિકોમાં નવી આશા જગાવી છે.
આ સંશોધનમાં PROTEXI નામનું ડેન્ડ્રિટિક સેલ આધારિત કેન્સર વેક્સિન પ્લેટફોર્મ વિકસાવવામાં આવ્યું છે. આ પ્લેટફોર્મમાં કેન્સર એન્ટિજન સાથે SARS-CoV-2ના સ્પાઈક પ્રોટીનના એવા ભાગોનો ઉપયોગ થાય છે, જેને શરીર કોવિડ ચેપ અથવા વેક્સિનેશન પછી પહેલેથી ઓળખે છે. પરિણામે શરીરની પહેલેથી હાજર CD4 T-સેલ ઇમ્યુન મેમરી સક્રિય થાય છે અને CD8 T-સેલ્સને કેન્સર કોષો પર વધુ અસરકારક હુમલો કરવા માટે પ્રોત્સાહન મળે છે.
આ અભ્યાસ દરમિયાન મેલાનોમા અને સ્તન કેન્સરના ઉંદર આધારિત મોડલ પર પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું. સંશોધકોના જણાવ્યા મુજબ PROTEXIએ પરંપરાગત ડેન્ડ્રિટિક સેલ વેક્સિનની સરખામણીએ ટ્યુમરની વૃદ્ધિ વધુ અસરકારક રીતે અટકાવી, પ્રાણીઓના જીવિત રહેવાના સમયગાળામાં વધારો કર્યો અને લાંબા ગાળાની ઇમ્યુન મેમરી પણ જાળવી રાખી. ઉપરાંત, એન્ટી-PD-1 ઇમ્યુનોથેરાપી અને Vactosertib સાથે તેનો સંયુક્ત ઉપયોગ વધુ સારા પરિણામો આપતો હોવાનું પણ જોવા મળ્યું.
સંશોધકોએ કોવિડ વેક્સિન લઈ ચૂકેલા દાતાઓની માનવ રોગપ્રતિકારક કોષોનો ઉપયોગ કરીને તૈયાર કરાયેલા હ્યુમનાઇઝ્ડ માઉસ મોડલમાં પણ આ ટેક્નોલોજીનું પરીક્ષણ કર્યું. તેમાં કેન્સર સામે મજબૂત T-સેલ પ્રતિભાવ નોંધાયો અને ટ્યુમરનું ભારણ ઘટ્યું. જોકે નોંધનીય બાબત એ છે કે અત્યાર સુધીના તમામ મુખ્ય પરિણામો પ્રીક્લિનિકલ અભ્યાસમાંથી મળ્યા છે. માનવો પર ક્લિનિકલ ટ્રાયલ શરૂ કરવાની પ્રક્રિયા આગળ વધી રહી છે, પરંતુ આ સારવારની સલામતી અને અસરકારકતા સાબિત થયા બાદ જ તેનો વ્યાપક ઉપયોગ શક્ય બનશે.
રાજસ્થાનના જયપુરમાં જન્મેલા ડૉ. તેજ કુમાર પારેખ હાલમાં અમેરિકામાં સંશોધન કરી રહ્યા છે. તેઓ રાજસ્થાન યુનિવર્સિટી, IISc બેંગલુરુ, NIH અને Case Western Reserve University જેવી પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થાઓ સાથે જોડાયેલા રહ્યા છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર કેન્સર સામેની આ લડત તેમના માટે વ્યક્તિગત પણ છે, કારણ કે તેમના પરિવારમાં પણ કેન્સરે ગંભીર અસર પહોંચાડી છે. તેમની ટીમને આશા છે કે ભવિષ્યમાં આ નવી પદ્ધતિ કેન્સરની ઇમ્યુનોથેરાપીને વધુ અસરકારક બનાવી શકે છે.
