ગુજરાતના મહેસાણા જિલ્લામાં આવેલું 1000 વર્ષ જૂનું મોઢેરા સૂર્ય મંદિર આજે માત્ર ઇતિહાસના પાનાઓ પૂરતું સીમિત નથી રહ્યું. એક સમયે વિદેશી આક્રમણકારોના હુમલાઓથી ખંડિત થયેલી આ ઐતિહાસિક ધરોહર, આજે 21મી સદીમાં એક નવા જ વૈશ્વિક અવતારમાં દુનિયા સમક્ષ ઊભરી આવી છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના વિઝનરી નેતૃત્વ હેઠળ, જે ભૂમિ પર સદીઓ પહેલા સૂર્યદેવની આરાધના થતી હતી, તે જ મોઢેરા આજે ભારતનું પ્રથમ 24×7 ‘સૌર ગ્રામ’ (સોલાર વિલેજ) બનીને પ્રાચીન આસ્થા અને આધુનિક હરિત ઊર્જાનું અદ્ભુત ઉદાહરણ પૂરું પાડી રહ્યું છે.

ઐતિહાસિક વારસો અને ખગોળવિજ્ઞાનનું અજોડ સ્થાપત્ય

11મી સદીમાં (ઈ.સ. 1026-27) સોલંકી વંશના રાજા ભીમદેવ પ્રથમ દ્વારા નિર્મિત આ મંદિર ભારતીય સ્થાપત્ય કળાનો સુવર્ણ નમૂનો છે. મહમૂદ ગઝનવી અને અલાઉદ્દીન ખીલજી જેવા આક્રમણકારોએ આ મંદિરના ગર્ભગૃહ અને મૂર્તિઓને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું. આમ છતાં, આ કલાત્મક માળખું આજે પણ સમયના પ્રવાહો સામે અડગ ઊભું છે.

તેનું સ્થાપત્ય અને ખગોળવિજ્ઞાન અજોડ છે. મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલા આ સંકુલમાં 108 નાના મંદિરો ધરાવતો ‘સૂર્યકુંડ’, વર્ષના 52 અઠવાડિયાનું પ્રતીક એવા 52 સ્તંભો ધરાવતો ‘સભામંડપ’ અને મુખ્ય ‘ગર્ભગૃહ’ આવેલું છે. મંદિરની રચના એવી રીતે કરવામાં આવી હતી કે વિષુવવૃત્તિય સંક્રાંતિ (Equinox) ના દિવસે સૂર્યનું પહેલું કિરણ સભામંડપમાંથી પસાર થઈને સીધું ગર્ભગૃહમાં પ્રવેશીને દેવતાને પ્રકાશિત કરતું હતું.

આધુનિક સૂર્ય આરાધના: ભારતનું પ્રથમ 24×7 સોલાર ગામ

પ્રાચીન સમયમાં જ્યાં સૂર્યદેવના પ્રકાશની ભૌતિક પૂજા થતી હતી, આજે આ જ સૂર્યપ્રકાશનો ઉપયોગ જનકલ્યાણ માટે થઈ રહ્યો છે. ઓક્ટોબર 2022માં, વડાપ્રધાન મોદીએ મોઢેરાને ભારતનું સૌપ્રથમ 100% સૌર ઊર્જા સંચાલિત ગામ જાહેર કર્યું હતું. આ મહત્વાકાંક્ષી ‘સૂર્યગ્રામ’ પ્રોજેક્ટ હેઠળ 6 મેગાવોટનો ગ્રાઉન્ડ-માઉન્ટેડ સોલાર પ્લાન્ટ અને ગામના ઘરો પર 1300 થી વધુ રૂફટોપ સોલાર પેનલ્સ લગાવવામાં આવી છે.

આ પ્રોજેક્ટની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની 15 MWh ક્ષમતાવાળી બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ (BESS) છે. જેના માધ્યમથી દિવસે સંગ્રહિત સૌર ઊર્જાનો ઉપયોગ રાત્રે પણ થાય છે, પરિણામે આખું ગામ અને મંદિર પરિસર 24 કલાક ઝગમગતું રહે છે. મંદિર પર રાત્રિના સમયે યોજાતો 3D પ્રોજેક્શન મેપિંગ શો અને હેરિટેજ લાઇટિંગ પણ સંપૂર્ણપણે આ જ ગ્રીન એનર્જીથી ચાલે છે.

વૈશ્વિક ગૌરવ અને હરિત ભવિષ્ય

તાજેતરમાં ‘મન કી બાત’ કાર્યક્રમમાં વડાપ્રધાને મોઢેરાના આ 1000 વર્ષના ભવ્ય ઇતિહાસને યાદ કરી, તેને ‘સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ’ (ટકાઉ વિકાસ) ના રોલ મોડલ તરીકે બિરદાવ્યું હતું. હવે, મોઢેરાના ગ્રામજનોને વીજળીના ભારે બિલોમાંથી મુક્તિ મળી છે એટલું જ નહીં, પરંતુ તેઓ વધારાની વીજળી ગ્રીડમાં આપીને આર્થિક ઉપાર્જન પણ કરી રહ્યા છે.

મોઢેરા હવે માત્ર એક પૌરાણિક સ્થાપત્ય નથી રહ્યું, પરંતુ આધુનિક ટેક્નોલોજી અને હરિત ભવિષ્ય તરફ ભારતના મજબૂત કદમની વૈશ્વિક ઓળખ બની ચૂક્યું છે. 11મી સદીથી લઈને 21મી સદી સુધીની આ સફર એ વાતની સાબિતી છે કે ભારત પોતાના ભવ્ય ભૂતકાળને જાળવી રાખીને ભવિષ્યની નવી રાહ કંડારવામાં પણ સક્ષમ છે.