માણસનું મગજ યાદો, લાગણીઓ અને વર્તનનું નિર્માણ કેવી રીતે કરે છે, તે રહસ્ય હવે વણઉકેલ્યું નથી રહ્યું. પ્રકાશના કિરણોથી મગજના જટિલ કોષોને નિયંત્રિત કરવાની ક્રાંતિકારી શોધે તબીબી વિજ્ઞાનમાં એક નવો અધ્યાય શરૂ કર્યો છે. આ અદભુત કાર્ય માટે આજે સ્વીડનની કેરોલિન્સ્કા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ દ્વારા કાર્લ ડિસેરોથ, પીટર હેગમેન અને જ્યોર્જ નાગેલને ફિઝિયોલોજી અથવા મેડિસિન (તબીબી વિજ્ઞાન) ક્ષેત્રે 2026 ના નોબેલ પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવાની સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવી છે.
આ ત્રણેય વૈજ્ઞાનિકોને સંયુક્ત રીતે ‘લાઇટ-ગેટેડ આયન ચેનલ્સ’ અને ‘ઓપ્ટોજેનેટિક્સ’ (Optogenetics) પર કરેલી તેમની મહત્ત્વપૂર્ણ શોધો માટે આ સર્વોચ્ચ સન્માન એનાયત કરવામાં આવ્યું છે. ઓપ્ટોજેનેટિક્સ એક એવી આધુનિક અને જટિલ તકનીક છે, જેના માધ્યમથી સંશોધકો પ્રકાશનો ઉપયોગ કરીને ચેતાકોષો (Nerve cells) ની પ્રવૃત્તિને ચાલુ કે બંધ કરી શકે છે. આ પદ્ધતિની મદદથી ન્યુરલ સર્કિટ્સ આપણી યાદશક્તિ અને વર્તનને કેવી રીતે પ્રભાવિત કરે છે તેનો અત્યંત ઝીણવટભર્યો અભ્યાસ શક્ય બન્યો છે.
વિશ્વના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત એવોર્ડ ગણાતા આ નોબેલ પુરસ્કારમાં વિજેતાઓને 1.2 કરોડ (12 મિલિયન) સ્વીડિશ ક્રોનર (અંદાજે 11.51 કરોડ ભારતીય રૂપિયા) ની ઇનામી રકમ આપવામાં આવશે, જે ત્રણેય વૈજ્ઞાનિકો વચ્ચે સમાન ભાગે વહેંચવામાં આવશે.
વિજેતા વૈજ્ઞાનિકો અને તેમનું યોગદાન:
કાર્લ ડિસેરોથ (Karl Deisseroth): 1971 માં જન્મેલા કાર્લ અમેરિકાની સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીમાં પ્રોફેસર છે. તેમણે ઉંદરના ચેતાકોષોમાં ‘ચેનલરોડોપ્સિન’ (Channelrhodopsin) જીન દાખલ કરીને સાબિત કર્યું કે વાદળી પ્રકાશ ફેંકીને નર્વ સિગ્નલ્સને સક્રિય કરી શકાય છે. 2007 માં તેમણે જીવતા ઉંદરના મગજમાં પણ આ પ્રયોગ સફળતાપૂર્વક પાર પાડ્યો હતો.
પીટર હેગમેન (Peter Hegemann): 1954 માં જન્મેલા જર્મનીની હમ્બોલ્ટ યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર હેગમેને સૌપ્રથમ એ શોધ્યું કે એકકોષીય શેવાળ (Chlamydomonas) પ્રકાશ તરફ કેવી રીતે આકર્ષાય છે. તેમના સંશોધને જ ‘ચેનલરોડોપ્સિન’ પ્રોટીનની ચોક્કસ ઓળખ આપી હતી.
જ્યોર્જ નાગેલ (Georg Nagel): 1953 માં જન્મેલા અને વુર્ઝબર્ગ યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર નાગેલે પીટર હેગમેન સાથે મળીને ‘ચેનલરોડોપ્સિન’ પર કામ કર્યું અને સાબિત કર્યું કે આ પ્રોટીન અન્ય કોષોને પણ પ્રકાશ પ્રત્યે સંવેદનશીલ બનાવી શકે છે.
આ ઐતિહાસિક શોધે વિશ્વભરની લેબોરેટરીઓમાં મગજનાં વણઉકેલ્યા રહસ્યો ખોલવા માટેના નવા રસ્તાઓ ઉઘાડી દીધા છે. અત્યારે ક્લિનિકલ મેડિસિનમાં દૃષ્ટિહીન લોકોની આંખોની રોશની પાછી લાવવાના પ્રયાસોમાં પણ આ પદ્ધતિનો બહોળો ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. નોબેલ કમિટીના મતે, આ પુરસ્કાર ખરેખર માનવ મગજની જટિલ કાર્યપ્રણાલીને સમજવાની દિશામાં એક મોટી ક્રાંતિ છે.
