ભારતના ચૂંટણી પંચની આંતરિક કામગીરીને લઈને ઉઠેલા સવાલો હવે સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચી ગયા છે. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર સામે દાખલ કરાયેલી નવી જનહિત યાચિકામાં આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે કે ચૂંટણી પંચના નામે કેટલાક નિર્ણયો અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોની મંજૂરી અથવા સહમતી વિના લેવામાં આવ્યા હતા. જનહિત યાચિકામાં આક્ષેપો સાથે સાથે બંધારણના અનુચ્છેદ 324 હેઠળ ચૂંટણી પંચની સામૂહિક સત્તા અને નિર્ણય પ્રક્રિયાની કાનૂની વ્યાખ્યા અંગે પણ મહત્વનો પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવ્યો છે.

અહેવાલો અનુસાર, રાકેશ કુમાર સિંહ ઉર્ફે રાકેશ સિંહે બંધારણના અનુચ્છેદ 32 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટમાં યાચિકા દાખલ કરી છે. તેમાં ‘ક્વો વોરન્ટો’ના સ્વરૂપની રિટની માંગ કરવામાં આવી છે, જેના માધ્યમથી CEC જ્ઞાનેશ કુમાર પાસેથી કથિત રીતે ચૂંટણી પંચની સામૂહિક સત્તાનો ઉપયોગ કયા અધિકાર હેઠળ કરવામાં આવ્યો તેનો જવાબ માંગવાની વિનંતી કરવામાં આવી છે.

શું છે મુખ્ય આરોપ?

જનહિત યાચિકામાં ચૂંટણી પંચની સત્તાના કથિત ‘કેન્દ્રીકરણ’નો મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો છે. તેમાં બેઠકના એજન્ડા અને મિનિટ્સ જાહેર કરવામાં વિલંબ અથવા ઉપલબ્ધ ન હોવા, મતદાર યાદી સંબંધિત પ્રક્રિયામાં ફેરફાર તથા અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોની જાણકારી કે મંજૂરી વિના પંચના નામે કાર્યવાહી અથવા અપીલ કરવામાં આવી હોવાના આરોપોનો ઉલ્લેખ છે.

આ મુદ્દાનો સંદર્ભ ચૂંટણી કમિશનરો એસ.એસ. સંધૂ અને વિવેક જોશી દ્વારા નોંધાવવામાં આવેલી ઓછામાં ઓછી 14 ઔપચારિક વાંધાઓ સાથે પણ જોડાય છે. અહેવાલ મુજબ 28 ઓક્ટોબર 2025થી 14 ઓગસ્ટ 2026 વચ્ચે બંને કમિશનરોએ મતદાર નોંધણી, મતદાર યાદી, ફોર્મ-6 અને ડેટાબેઝ સહિતના વિવિધ મુદ્દાઓ પર વાંધા નોંધાવ્યા હતા.

કાયદામાં શું જોગવાઈ છે?

બંધારણના અનુચ્છેદ 324 મુજબ ચૂંટણીની દેખરેખ, દિશા અને નિયંત્રણની સત્તા ‘ઇલેક્શન કમિશન’માં નિહિત છે. બીજી તરફ, 2023ના Chief Election Commissioner and Other Election Commissioners Actની કલમ 18 મુજબ શક્ય હોય ત્યાં સુધી પંચનું કામ સર્વસંમતિથી થવું જોઈએ અને મતભેદ થાય તો બહુમતીના અભિપ્રાયથી નિર્ણય લેવાય છે.

જનહિત યાચિકામાં આ જ જોગવાઈઓના આધારે દલીલ કરવામાં આવી છે કે જો પંચની સામૂહિક સત્તાનો ઉપયોગ જરૂરી પ્રક્રિયા વિના કરવામાં આવ્યો હોય તો તેની કાયદેસરતા અંગે ન્યાયિક તપાસ જરૂરી બને છે.

ચૂંટણી પંચનું શું કહેવું છે?

આ આરોપોની વચ્ચે ચૂંટણી પંચના અધિકારીઓએ અગાઉના અહેવાલો બાદ સ્પષ્ટતા કરી હતી કે SIR સહિત પંચના નિર્ણયો ત્રણેય ચૂંટણી કમિશનરોની મંજૂરીથી લેવામાં આવ્યા હતા અને અંતિમ નિર્ણયો સર્વસંમતિથી થયા હતા. એટલે હાલમાં સામે આવેલા આક્ષેપો યાચિકાકર્તાના દાવા છે, જ્યારે ચૂંટણી પંચે તેની સામે અલગ વલણ રજૂ કર્યું છે.

જનહિત યાચિકામાં સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) હેઠળ લેવાયેલા પગલાં, નિર્ણયો અને નિર્દેશોને પણ પડકારવામાં આવ્યા છે. જોકે, 28 સપ્ટેમ્બર સુધી મળેલી માહિતી મુજબ યાચિકા દાખલ થવી અને તેના પર સુપ્રીમ કોર્ટનો અંતિમ નિર્ણય—બંને અલગ તબક્કા છે. હવે અદાલત આ મુદ્દે શું રુખ અપનાવે છે તેના પર નજર રહેશે.