નેપાળમાં આવેલી વિનાશક પૂરની પાછળ ગ્લેશિયર તૂટવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. તિબેટમાં બરફ, પથ્થર અને મોટા પ્રમાણમાં કાટમાળ નદીમાં પડતાં અચાનક સેલાબ આવ્યો હોવાની શક્યતા છે. શરૂઆતમાં ભૂકંપની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી, પરંતુ વૈજ્ઞાનિકોના મતે નોંધાયેલી કંપન ગ્લેશિયર તૂટવાના કારણે પણ થઈ શકે છે. આ ઘટના હિમાલયમાં વધી રહેલા તાપમાન અને ગ્લેશિયરના જોખમ અંગે ગંભીર ચેતવણી સમાન છે.

સૌ વાતનો સાર એ છે કે નેપાળમાં જે વિનાશક પૂર આવ્યું છે, તેની પાછળ ગ્લેશિયર તૂટ્યું હોવાની શક્યતા હવે વધુ મજબૂત બની રહી છે. જો ખરેખર આવું થયું હોય તો આ ખૂબ જ ગંભીર અને ચિંતાજનક સમાચાર છે. સવાલ એ છે કે ગ્લેશિયર તૂટે કેવી રીતે? બરફનો આખો પહાડ જ તૂટી પડે તો શું તેનો અર્થ એ છે કે પૃથ્વીનું તાપમાન એટલું વધી ગયું છે કે ગ્લોબલ વોર્મિંગ હવે ખતરનાક સ્તરે પહોંચી ગયું છે? નેપાળમાં આવેલા પૂરે સૌને આશ્ચર્યમાં મૂકી દીધા હતા. કારણ કે ત્યાં ભારે વરસાદ થયો નહોતો. વાદળ પણ ફાટ્યું નહોતું. આકાશ પણ સ્વચ્છ હતું. તો પછી આટલું પાણી આવ્યું ક્યાંથી? શરૂઆતમાં એવી આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી કે કદાચ કોઈ ભૂકંપ આવ્યો હશે અને તેના કારણે ઉપર પહાડોમાં ગ્લેશિયરથી બનેલી તળાવની દીવાલ તૂટી ગઈ હશે. અથવા તો ભૂકંપના કારણે તિબેટના પહાડોમાં ચટ્ટાનો ખસી ગઈ હશે, જેના કારણે નદીનો રસ્તો થોડા સમય માટે બંધ થયો હશે અને તળાવ જેવું પાણી ભરાયું હશે. ત્યારબાદ તેની દીવાલ તૂટતાં અચાનક પાણી નીચેની તરફ ધસી આવ્યું હશે. આ દરમિયાન 4.4ની તીવ્રતાની કંપન નોંધાઈ હતી અને તે જ સમયે પૂરના પાણી તબાહી મચાવતા નીચે તરફ વહેવા લાગ્યા હતા. તેથી શરૂઆતમાં આ કંપનને ભૂકંપ સાથે જોડવામાં આવ્યું હતું.

ભૂકંપ કે કંઈક બીજું?

પરંતુ બાદમાં અમેરિકાની ભૂગર્ભ સર્વે સંસ્થા USGS દ્વારા નોંધાયેલી કંપન અંગે સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી કે જ મીનમાં કંપન તો થયું હતું, પરંતુ તે સામાન્ય ભૂકંપના કારણે થયું હોવું જરૂરી નથી. અર્થાત્ ધરતી હલી હતી, પરંતુ તેનું કારણ ભૂકંપ ન પણ હોઈ શકે. તો પછી શું થયું? ભૂગર્ભ વૈજ્ઞાનિકોના મતે શક્યતા છે કે બરફનો વિશાળ પહાડ તૂટ્યો હોય અને તેના કારણે જમીનમાં કંપન સર્જાયું હોય, જે 4.4ની તીવ્રતા જેટલું નોંધાયું. જો ખરેખર આવું થયું હોય તો આ ખૂબ જ ગંભીર સંકેત છે. એટલે કે એક વિશાળ ગ્લેશિયરનો હિસ્સો તૂટીને નીચે પડ્યો અને તેની અસર એટલી મોટી હતી કે જમીનમાં પણ કંપન નોંધાયું.આ ઘટનાને હિમાલયમાં વધતા તાપમાન અને ગ્લોબલ વોર્મિંગના ખતરનાક પરિણામ સાથે પણ જોડવામાં આવી રહી છે.

હિમાલયના બરફના પહાડ કેવી રીતે પીગળી રહ્યા છે?

ફ્રિજના ફ્રીઝરમાં બરફ જામી ગયો હોય અને લાંબા સમય સુધી વીજળી ન હોય તો ગરમીના કારણે બરફ પીગળવા લાગે છે. વધુ ગરમીમાં બરફ નબળો પડીને તૂટવા પણ લાગે છે. હિમાલયના વિશાળ ગ્લેશિયરોમાં પણ કંઈક આવી જ પ્રક્રિયા થવાની શક્યતા છે.હિમાલયમાં બરફના વિશાળ પહાડો છે. ગરમી વધવાથી બરફ પીગળે છે, તેમાં તિરાડો પડે છે અને પાણી આ તિરાડોમાંથી અંદર સુધી પહોંચે છે. પરિણામે બરફ અને પથ્થરો વચ્ચેની પકડ નબળી પડી શકે છે. પછી એક સમય એવો આવે છે જ્યારે બરફનો મોટો હિસ્સો પોતાના વજનને કારણે જ તૂટી પડે છે.

આખરે ગ્લેશિયર શું છે?

પર્વતોની ટોચ પર વર્ષો અને દાયકાઓ સુધી બરફ જમા થતો રહે છે. બરફની એક પછી એક પરત બનતી જાય છે અને સમય જતાં તે વિશાળ બરફીલા પહાડનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. આને જ ગ્લેશિયર કહેવામાં આવે છે. હિમાલયમાં આવા હજારો ગ્લેશિયર છે અને તેમાંથી અનેક નદીઓનું પાણી મળે છે. કલ્પના કરો કે પહાડની ધાર પર બરફનો એક વિશાળ હિસ્સો લટકી રહ્યો છે. તેની પકડ ધીમે-ધીમે નબળી પડી રહી છે. વધતી ગરમીથી બરફ પીગળે છે અને પાણી તેની અંદરની તિરાડોમાં પ્રવેશ કરે છે. આ પ્રક્રિયા બરફની રચનાને નબળી બનાવી શકે છે.

બરફના પહાડ કેવી રીતે તૂટી પડે છે?

જ્યારે બરફમાં મોટી તિરાડો પડે છે ત્યારે તેનો કોઈ મોટો હિસ્સો પોતાના વજનને કારણે અલગ થઈ શકે છે. ક્યારેક બરફ અને પથ્થરો વચ્ચેની પકડ નબળી પડવાથી પણ ગ્લેશિયરનો ભાગ તૂટી જાય છે. તિબેટમાં પણ આવું જ કંઈક થયું હોવાની આશંકા છે. સેટેલાઇટ તસવીરોના આધારે વૈજ્ઞાનિકોએ આશરે 5,200 મીટરની ઊંચાઈએ ગ્લેશિયરનો નીચેનો ભાગ તૂટ્યો હોવાનું જોયું છે. તેનો એક મોટો હિસ્સો આશરે 1,200 મીટર નીચે ખીણમાં પડ્યો હોવાની માહિતી છે. વિચાર કરો—1,200 મીટર એટલે એક કિલોમીટરથી પણ વધુ ઊંચાઈ! બરફ નીચે પડતી વખતે પોતાની સાથે પથ્થરો, માટી અને મોટો કાટમાળ પણ લઈને આવ્યો. એટલે માત્ર બરફનો ટુકડો તૂટ્યો નહોતો, પરંતુ બરફ, પથ્થર અને માટીનો વિશાળ હિસ્સો નીચે ધસી આવ્યો. વૈજ્ઞાનિકો આવી ઘટનાને ‘આઈસ-રોક એવેલાંચ’ (Ice-Rock Avalanche) કહે છે.

ક્યાં અને કેવી રીતે બરફ, પથ્થર અને કાટમાળનો પહાડ પડ્યો?

આ ઘટના તિબેટની લ્હેન્દે નદી વિસ્તારમાં બની હોવાનું જણાવવામાં આવી રહ્યું છે, જે નેપાળ-ચીન સરહદથી આશરે 20 કિલોમીટર ઉપર છે. જ્યારે બરફ અને પથ્થરોનો આટલો મોટો જથ્થો નદીમાં પડ્યો ત્યારે બે પ્રકારની સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે. એક શક્યતા એ છે કે કાટમાળ નદીમાં પડતાં પાણી અચાનક ઉછળ્યું અને જોરદાર સેલાબ આવ્યો. બીજી શક્યતા એ છે કે કાટમાળના કારણે નદીનો પ્રવાહ થોડા સમય માટે અટકી ગયો અને ત્યાં અસ્થાયી બંધ જેવી સ્થિતિ બની. ત્યારબાદ આ બંધ તૂટતાં પાણી, કાદવ, પથ્થરો અને બરફનો વિશાળ પ્રવાહ એકસાથે નીચે તરફ ધસી આવ્યો. આ પ્રવાહ નેપાળની ભોટે કોશી નદીમાં પહોંચ્યો અને ત્યારબાદ ત્રિશૂલી નદી તરફ આગળ વધ્યો. માત્ર 30 મિનિટમાં પાણીનું સ્તર લગભગ 9 મીટર સુધી વધી ગયું હોવાનું જણાવવામાં આવી રહ્યું છે. એટલે કે માત્ર અડધા કલાકમાં ત્રણ માળ જેટલી ઊંચાઈ જેટલું પાણી વધી ગયું. આ ઘટના સામાન્ય વરસાદને કારણે થઈ હોવાનું લાગતું નથી. વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા અનુસાર, આ ઘટનાના લગભગ 24 કલાક પહેલાં ગ્લેશિયરના વિસ્તારમાં નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં બરફ પીગળ્યો હતો. વધતી ગરમીના કારણે બરફ નબળો પડ્યો હોવાની શક્યતા છે. હકીકતમાં શું થયું હતું તે સંપૂર્ણપણે જાણવા માટે હજુ વધુ વૈજ્ઞાનિક તપાસની જરૂર છે અને તેમાં સમય લાગી શકે છે. પરંતુ એક વાત સ્પષ્ટ છે—હિમાલય ઝડપથી ગરમ થઈ રહ્યો છે અને ગ્લેશિયરોમાં થઈ રહેલા ફેરફારો ચિંતાનો ગંભીર વિષય છે.

તો શું આ પ્રલયની શરૂઆત છે?

વરસાદના કારણે અનેક જગ્યાએ પૂર આવે છે અને વાદળ ફાટવાથી પણ અચાનક પૂર જેવી સ્થિતિ સર્જાય છે. પરંતુ જો ગ્લેશિયરો આ રીતે તૂટવા લાગ્યા હોય તો આ ભવિષ્ય માટે અત્યંત ગંભીર ચેતવણી બની શકે છે. ગ્લોબલ વોર્મિંગ હવે માત્ર ભવિષ્યની વાત નથી. તેના પરિણામો હિમાલય જેવા સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં સ્પષ્ટપણે જોવા મળી રહ્યા છે.

સૌ વાતની એક વાત—હિમાલયના ગ્લેશિયરોનું તૂટવું માત્ર એક કુદરતી ઘટના નથી, પરંતુ બદલાતા હવામાન માટે ગંભીર ચેતવણી પણ હોઈ શકે છે.