ભારતના પ્રખ્યાત ચિત્રકાર એમ.એફ. હુસૈન દ્વારા 1952માં બનાવવામાં આવેલ માસ્ટરપીસ ‘ધ રેડ ગર્લ’ (The Red Girl) એ કલા જગતમાં ખળભળાટ મચાવી દીધો છે. 24 સપ્ટેમ્બરના રોજ પુંડોલની (Pundole’s) ફાઇન આર્ટ હરાજીમાં આ ઐતિહાસિક ચિત્રએ અનેક અટકળો તોડી નાખી અને કલાપ્રેમીઓને મંત્રમુગ્ધ કરી દીધા છે.
મુંબઈના હેમિલ્ટન હાઉસમાં યોજાયેલી આ 81-લોટની આધુનિક અને સમકાલીન ભારતીય કલાની હરાજીમાં ‘ધ રેડ ગર્લ’ સૌથી વધુ કિંમતે વેચાનારું ચિત્ર બન્યું હતું. 48 x 23 7/8 ઇંચનું આ ઓઇલ ઓન કેનવાસ પેઇન્ટિંગ 74 વર્ષ જૂનું છે. ભલે આ હુસૈનનું સૌથી મોંઘું ચિત્ર ન હોય (તેમનો આંતરરાષ્ટ્રીય રેકોર્ડ 13 મિલિયન ડોલર પાર કરી ચૂક્યો છે), છતાં ₹65 કરોડની આ જંગી કિંમત દર્શાવે છે કે આધુનિક ભારતીય કલાનું માર્કેટ આજે કેટલું મજબૂત અને વિસ્તૃત બની ચૂક્યું છે.
આખરે આ ચિત્રમાં એવું તે શું વિશેષ છે? આ ચિત્રની મધ્યમાં એક સ્ત્રીની આકૃતિ છે જેને ઘેરા, માટી જેવા લાલ રંગથી રંગવામાં આવી છે. આ રંગ પ્રાચીન ભારતીય શિલ્પોમાં વપરાતા લાલ સેન્ડસ્ટોનની સીધી યાદ અપાવે છે. સ્ત્રીએ કમર પર આભૂષણ અને કપાળ પર ‘ચતુલાતિકા’ નામનું વિશિષ્ટ ઘરેણું પહેર્યું છે. પુંડોલના કેટેલોગ નોંધે છે તેમ, આ આકૃતિ મથુરા પરંપરાના પ્રાચીન ‘યક્ષી’ શિલ્પોથી પ્રેરિત છે. જોકે, હુસૈને માત્ર જૂના શિલ્પની નકલ નથી કરી; તેમણે આકૃતિને કઠોર મુદ્રા અને આધુનિક શૈલી આપીને એક નવો જ પરિપ્રેક્ષ્ય રજૂ કર્યો છે. ચિત્રમાં સ્ત્રીના નીચેના અંગો ખંડિત દર્શાવવામાં આવ્યા છે, જે નવી દિલ્હીના નેશનલ મ્યુઝિયમમાં સાથી કલાકાર એફ.એન. સૂઝા સાથેની મુલાકાત દરમિયાન જોયેલા પ્રાચીન ખંડિત શિલ્પોની હુસૈન પર પડેલી ઊંડી અસર દર્શાવે છે.
₹65 કરોડની કિંમત પાછળ માત્ર કલાનું સૌંદર્ય જ નહીં, પણ તેનો અત્યંત પ્રામાણિક અને ભવ્ય ઈતિહાસ (provenance) પણ જવાબદાર છે. 1955માં જ એ.એસ. પીરભોયના પુસ્તક ‘Paintings of Husain’ માં આ ચિત્રનો ઉલ્લેખ થઈ ચૂક્યો હતો, જે તેના અસ્તિત્વનો નક્કર પુરાવો છે. વધુમાં, આ ચિત્ર પ્રખ્યાત ઓસ્ટ્રિયન કલા આશ્રયદાતા ઇમેન્યુઅલ શ્લેસિંગર (Emanuel Schlesinger) ના કલેક્શન સાથે જોડાયેલું છે, જેમણે સ્વતંત્રતા બાદના ભારતમાં યુવા કલાકારોને મોટું પીઠબળ પૂરું પાડ્યું હતું.
7 દાયકાઓ પહેલાં જ્યારે પ્રોગ્રેસિવ આર્ટિસ્ટ ગ્રુપના કલાકારો યુરોપિયન શૈલીથી આગળ વધીને ‘ભારતીય આધુનિકતા’ ની વ્યાખ્યા શોધી રહ્યા હતા, ત્યારે આ ચિત્ર એ દિશામાં એક સીમાચિહ્ન સમાન હતું. આજે ‘ધ રેડ ગર્લ’ એ સાબિત કરી દીધું છે કે, શ્રેષ્ઠ કલાકૃતિનું મૂલ્ય માત્ર કેનવાસ અને રંગો પૂરતું સીમિત નથી રહેતું, પણ તેનો ઈતિહાસ, વિરલતા અને સાંસ્કૃતિક વારસો તેને ખરા અર્થમાં અમૂલ્ય બનાવે છે.
