સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) પ્રક્રિયાની બંધારણીય માન્યતાને સમર્થન આપ્યું છે. કોર્ટે કહ્યું કે આ પ્રક્રિયા બંધારણ અને કાયદા અનુસાર છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો કોર્ટ માને છે કે SIR કરવું એ ચૂંટણી પંચનો અધિકાર છે અને તે સચોટ અને પારદર્શક મતદાર યાદીઓ જાળવવામાં મદદ કરે છે. તે એક કાયદેસર અને બંધારણીય પ્રક્રિયા છે. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે ચૂંટણી પંચે કાયદા અનુસાર SIR કર્યું હતું અને આ પ્રક્રિયામાં કોઈ ખામીઓ નહોતી. ચૂંટણી પંચએ તેની સત્તાનો દુરુપયોગ કર્યો નથી.
બિહારમાં ચૂંટણી પંચના મતદાર યાદીઓના ખાસ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝનને પડકારતી અરજીઓની સુનાવણી કરતી વખતે કોર્ટે આ નિર્ણય આપ્યો હતો. CJI સૂર્યકાંત અને ન્યાયાધીશ જોયમાલા બાગચીની બનેલી બેન્ચે આ ચુકાદો આપ્યો હતો.
SIR નાગરિકતા નક્કી કરતું નથી
સુપ્રીમ કોર્ટના મતે ચૂંટણી પંચને જનપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1950 ની કલમ 16 હેઠળ મતદાર યાદીમાં સુધારો અને સુધારો કરવાની સત્તા છે. સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે કેસના વિગતવાર વિશ્લેષણ પછી, તે સ્પષ્ટ છે કે SIR નો હેતુ કાયદેસર અને બંધારણીય રીતે વાજબી છે. કોર્ટના મતે, આ પ્રક્રિયાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ મતદાર યાદીઓની ચોકસાઈ, સંપૂર્ણતા અને વિશ્વસનીયતા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે મતદાર યાદીમાંથી નામ ઉમેરવાની કે કાઢી નાખવાની પ્રક્રિયા ન્યાયિક સમીક્ષાને આધીન છે. કોર્ટના મતદાર યાદીમાંથી જો કોઈ વ્યક્તિની નાગરિકતા પર શંકા હોય, તો ચૂંટણી પંચ તેમનું નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરી શકે છે. જોકે, આનો અર્થ એ નથી કે તે વ્યક્તિ ભારતીય નાગરિક રહી જતી નથી. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ મામલો ફક્ત મતદાનના અધિકારનો છે, નાગરિકતાના નિર્ધારણનો નહીં.
સુપ્રીમ કોર્ટે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે આવા કિસ્સાઓમાં, ચૂંટણી પંચ વ્યક્તિને યોગ્ય ટ્રિબ્યુનલમાં મોકલી શકે છે. વધુમાં, કોઈપણ કારણોસર મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર કરવાની બાબતને અંતિમ ગણવામાં આવશે નહીં પરંતુ તે સંબંધિત સત્તાધિકારીના અંતિમ નિર્ણય પર આધાર રાખશે.
સુનાવણી દરમિયાન, કોર્ટે અનેક મહત્વપૂર્ણ અવલોકનો કર્યા. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે ચૂંટણી પંચ પાસે ચોક્કસપણે મતદાર યાદીમાં સુધારો કરવાની સત્તા છે, પરંતુ આ સત્તા “અમર્યાદિત” હોઈ શકે નહીં. આ પ્રક્રિયા પારદર્શિતા અને કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતો અનુસાર થવી જોઈએ.
સુપ્રીમ કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો હતો કે ચૂંટણી પંચ એવા લોકોના કેસોને નાગરિકતા અંગે નિર્ણય લેવા માટે ચાર અઠવાડિયાની અંદર સંબંધિત સત્તાવાળાને મોકલે. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે સંબંધિત સત્તાવાળા આવા કેસોમાં નોટિસ જારી કરશે, અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિને સુનાવણીની સંપૂર્ણ તક આપશે અને વિધાનસભા અથવા સ્થાનિક સંસ્થાઓની ચૂંટણીઓ પહેલાં દાવાઓ પર નિર્ણય લેશે.
સુપ્રીમ કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે જો સક્ષમ સત્તાવાળા કોઈ વ્યક્તિને ભારતીય નાગરિક તરીકે માન્યતા આપે છે, તો તેમનું નામ મતદાર યાદીમાં સામેલ કરવું ફરજિયાત રહેશે.
કઈ અરજીઓ પર સુનાવણી કરવામાં આવી હતી?
ગયા વર્ષે SIR ને પડકારતી ઘણી અરજીઓ દાખલ કરવામાં આવી હતી. આમાં બિન-સરકારી સંસ્થાઓ એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ (ADR) અને પીપલ્સ યુનિયન ફોર સિવિલ લિબર્ટીઝ (PUCL), તેમજ રાજકીય કાર્યકર્તા યોગેન્દ્ર યાદવ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીઓનો સમાવેશ થાય છે.
સાંસદો મહુઆ મોઇત્રા, મનોજ ઝા, કે.સી. વેણુગોપાલ, સુપ્રિયા સુલે અને મુજાહિદ આલમે પણ અરજીઓ દાખલ કરી હતી.
આ ઉપરાંત નેશનલ ફેડરેશન ઓફ ઇન્ડિયન વુમન સહિત અનેક અન્ય સંસ્થાઓ અને વ્યક્તિઓએ પણ આ મામલે કોર્ટનો સંપર્ક કર્યો હતો. અરજદારોના મતે SIR પ્રક્રિયાએ હાલના મતદારો પર તેમની નાગરિકતા સાબિત કરવાનો બોજ નાખ્યો, જેના કારણે એવી પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ જેને તેઓએ “સ્થગિત નાગરિકતા” પ્રણાલી તરીકે વર્ણવી.
SIR પર સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયનું મહત્વ
આ નિર્ણય મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે સુધારેલી મતદાર યાદીઓના આધારે પશ્ચિમ બંગાળ અને બિહાર સહિત અનેક રાજ્યોમાં ચૂંટણીઓ થઈ ચૂકી છે. SIR પ્રક્રિયા સૌપ્રથમ જૂન 2025 માં બિહારમાં લાગુ કરવામાં આવી હતી.
આ કવાયત બાદ, મૃત મતદારો સહિત 6 મિલિયનથી વધુ નામો મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. પશ્ચિમ બંગાળમાં, ચૂંટણી પહેલા આશરે 9 મિલિયન મતદારોને યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા હતા.
