ડૉ. વિક્રમ અંબાલાલ સારાભાઈ ભારતના મહાન વૈજ્ઞાનિક, ભૌતિકશાસ્ત્રી અને અવકાશ સંશોધનના પાયાના શિલ્પી હતા. તેમને સામાન્ય રીતે “ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમના પિતા” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
👨🔬 જન્મ અને શિક્ષણ
જન્મ: 12 ઓગસ્ટ 1919
જન્મસ્થળ: અમદાવાદ, ગુજરાત
તેઓ ઉદ્યોગપતિ અંબાલાલ સારાભાઈ અને સરલા દેવીના પુત્ર હતા. તેમણે કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીની સેન્ટ જોન્સ કોલેજમાંથી નેચરલ સાયન્સિસનો અભ્યાસ કર્યો. બાદમાં ભારતીય વિજ્ઞાન સંસ્થા (IISc), બેંગલુરુમાં સર સી.વી. રામનના માર્ગદર્શન હેઠળ કોસ્મિક રે પર સંશોધન કર્યું હતું.
🔬 Physical Research Laboratory (PRL) ની સ્થાપના
1947માં માત્ર 28 વર્ષની ઉંમરે વિક્રમ સારાભાઈએ અમદાવાદમાં Physical Research Laboratory (PRL)ની સ્થાપના કરી હતી. શરૂઆતમાં તેમના નિવાસસ્થાન ‘રિટ્રીટ’ ખાતે કોસ્મિક રેના સંશોધનથી તેની શરૂઆત થઈ હતી. આજે PRLને ભારતના અવકાશ વિજ્ઞાનનું “Cradle of Space Sciences” માનવામાં આવે છે.
🛰️ ભારતના અવકાશ કાર્યક્રમમાં યોગદાન
1962માં તેઓ INCOSPAR (Indian National Committee for Space Research)ના અધ્યક્ષ બન્યા અને ભારતમાં વ્યવસ્થિત અવકાશ સંશોધનની શરૂઆતને દિશા આપી હતી. ત્યારબાદ 1969માં ISROની સ્થાપના માટેના વિકાસમાં તેમની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા રહી હતી. તેમનો વિચાર હતો કે ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશે અવકાશ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ માત્ર પ્રતિષ્ઠા માટે નહીં પરંતુ શિક્ષણ, સંચાર, હવામાન અને દેશના વિકાસ માટે કરવો જોઈએ.
🏛️ અનેક સંસ્થાઓના નિર્માતા
વિક્રમ સારાભાઈ માત્ર અવકાશ વિજ્ઞાન પૂરતા મર્યાદિત નહોતા. તેમણે અથવા તેમની પ્રેરણાથી અનેક મહત્વપૂર્ણ સંસ્થાઓના વિકાસમાં યોગદાન આપ્યું હતું. તેઓ IIM અમદાવાદની સ્થાપનામાં પણ મહત્વપૂર્ણ વ્યક્તિઓમાંના એક હતા અને 1966માં અમદાવાદમાં Community Science Centre શરૂ કર્યું, જે આજે Vikram Sarabhai Community Science Centre તરીકે ઓળખાય છે.
🏆 સન્માન
શાંતિ સ્વરૂપ ભટનાગર પુરસ્કાર – 1962
પદ્મ ભૂષણ – 1966
પદ્મ વિભૂષણ – મરણોત્તર
🕯️ અવસાન
વિક્રમ સારાભાઈનું 30 ડિસેમ્બર 1971ના રોજ અવસાન થયું હતું. તેમનું જીવન ટૂંકું હોવા છતાં તેમણે ભારતમાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને અવકાશ કાર્યક્રમ માટે એવો પાયો નાખ્યો જેના આધારે ભારત આજે વિશ્વની અગ્રણી અવકાશ શક્તિઓમાં સ્થાન ધરાવે છે.આજે 12 ઓગસ્ટે તેમની જન્મજયંતિ નિમિત્તે તેમને યાદ કરવું એટલે ભારતના અવકાશ સ્વપ્નના સાચા શિલ્પીને યાદ કરવા સમાન છે.
