જે ક્ષણે તમને ખ્યાલ આવે છે કે તમને ડાયાબિટીસ છે તે કોઈપણ માટે મોટો આઘાત હોઈ શકે છે. આ સ્થિતિને વધુ જટિલ બનાવતી બાબત એ છે કે શરૂઆતના કોઈપણ લક્ષણો તરત જ દેખાતા નથી. જ્યારે બ્લડ સુગરનું સ્તર દરરોજ વધઘટ થઈ શકે છે, ત્યારે આ સ્થિતિની લાંબા ગાળાની અસરો શરીરની અંદર શાંતિથી એકઠી થઈ શકે છે.
નિદાન પછીના પ્રથમ દસ વર્ષોમાં, શરીર સતત વધતા ગ્લુકોઝ સ્તર સાથે અનુકૂલન સાધવાનું શરૂ કરે છે. ક્યારેક આ કરવા માટે તેને સખત મહેનત કરવી પડે છે. આ સમયરેખાને સમજવી એ ડર વિશે નથી, પરંતુ જાગૃતિ વિશે છે. પ્રારંભિક મેટાબોલિક ફેરફારોથી લઈને આંતરિક અવયવોને અસર કરી શકે તેવી ગૂંચવણો સુધી, પ્રથમ દસ વર્ષ લાંબા ગાળાના સ્વાસ્થ્ય પરિણામો નક્કી કરવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.
યોગ્ય હસ્તક્ષેપ સાથે, આમાંની કેટલીક અસરોને વિલંબિત કરી શકાય છે અથવા અટકાવી પણ શકાય છે. પરંતુ તેના માટે શરીરની અંદર શું થઈ રહ્યું છે અને ક્યારે થઈ રહ્યું છે તેની સ્પષ્ટ સમજ જરૂરી છે.
શરીરમાં થતા મુખ્ય આંતરિક ફેરફારો
સલાહકાર ડાયેટિશિયન અને ડાયાબિટીસ એજ્યુકેટરે જણાવ્યું કે “મોટાભાગના લોકો માને છે કે ડાયાબિટીસ ફક્ત બ્લડ સુગર લેવલને નિયંત્રિત કરવા વિશે છે, પરંતુ શરીરની અંદર ખરેખર શું થાય છે તે ઘણી જટિલ સ્ટોરી છે. ડાયાબિટીસનું નિદાન થયાના પહેલા 5 થી 10 વર્ષમાં, લોહીમાં શર્કરાનું ઊંચું સ્તર શરીરના આંતરિક માળખાને શાંતિથી નુકસાન પહોંચાડવાનું શરૂ કરે છે.”
તેમણે સમજાવ્યું કે રક્ત વાહિનીઓમાં સૌથી પહેલો ફેરફાર થાય છે. ગ્લાયકેશન નામની પ્રક્રિયા દ્વારા, સુગરના અણુઓ પ્રોટીન અને ચરબી સાથે જોડાય છે; આ ધીમે ધીમે રક્ત વાહિનીઓને કડક અને સાંકડી બનાવે છે. આ હૃદય અને મગજમાં રક્ત વહન કરતી મોટી રક્ત વાહિનીઓ અને આંખો, કિડની અને ચેતાઓમાં રક્ત વહન કરતી નાની રક્ત વાહિનીઓ બંનેને અસર કરે છે.
તે ચેતાતંત્રને પણ અસર કરવાનું શરૂ કરે છે, ખાસ કરીને અંગોમાં, ઘણીવાર વર્ષો સુધી કોઈ લક્ષણો દેખાતા નથી. કિડનીને નુકસાનના પ્રારંભિક સંકેતો દેખાવા લાગે છે. “નાની રક્તવાહિનીઓ આંખોમાં વિકસે છે જે સરળતાથી તૂટી જાય છે અને પ્રવાહી લીક થાય છે. આ બધાની સાથે, સમગ્ર શરીરમાં ક્રોનિક બળતરા શાંતિથી આ સમસ્યાઓને વેગ આપે છે, જ્યારે સ્વાદુપિંડ (સ્વાદુપિંડ ગ્રંથિ) ધીમે ધીમે પોતાની જાતે ઇન્સ્યુલિન ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા ગુમાવે છે.”
ડાયાબિટીસની સૌથી મોટી સમસ્યા એ છે કે તે શરીરને ખૂબ જ શાંતિથી અસર કરે છે. જ્યારે લોકોને કંઈક ખોટું થવાનું લાગે છે, ત્યારે વર્ષોથી હાઈ બ્લડ પ્રેશરને કારણે શરીરની અંદર ગંભીર નુકસાન થઈ ચૂક્યું હોય છે.
એક્સપર્ટ કહે છે, “તે ઘણીવાર પહેલા કિડનીને અસર કરે છે. હાઈ બ્લડ સુગર લેવલ કિડનીમાં નાજુક ફિલ્ટરિંગ યુનિટ્સ પર ગંભીર તાણ લાવે છે. જો તાત્કાલિક સારવાર ન કરવામાં આવે તો, આ પેશાબ પરીક્ષણના પ્રારંભિક લક્ષણોથી શરૂ થઈ શકે છે અને સમય જતાં ગંભીર કિડની રોગમાં પરિણમી શકે છે.”
તેઓએ નોંધ્યું કે આંખોને પણ એ જ રીતે શાંતિથી નુકસાન થાય છે. રેટિનામાં રક્તવાહિનીઓ નબળી પડી જાય છે, ફાટી જાય છે અથવા અસામાન્ય રીતે વધે છે. જો બ્લડ સુગરનું સ્તર નિયંત્રિત ન કરવામાં આવે તો પ્રથમ દસ વર્ષમાં દ્રષ્ટિ ગુમાવી શકે છે. ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકોમાં હૃદય અને ધમનીઓ ઝડપથી વૃદ્ધ થાય છે, જે હૃદયરોગના હુમલા અને સ્ટ્રોકનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે.
“પગમાં ચેતા ધીમે ધીમે બગડે છે, અને ક્યારેક ઇજાઓ પણ ધ્યાન બહાર રહેતી નથી. આનાથી ગંભીર ચેપ અને અંગવિચ્છેદન પણ થઈ શકે છે. લીવરમાં ચરબી પણ જમા થઈ શકે છે, જે ઇન્સ્યુલિન પ્રતિકાર વધારે છે અને સ્થિતિ વધુ ખરાબ કરે છે. સૌથી ભયાનક વાત એ છે કે આ બધું નુકસાન સંપૂર્ણપણે શાંતિથી થાય છે, કોઈપણ લક્ષણો વિના.”
ડાયાબિટીસનું નિદાન થયા પછીના પ્રથમ દસ વર્ષ ફક્ત શરીરને નુકસાન પહોંચાડવાનો સમય નથી; તે રોગનો માર્ગ બદલવાની સુવર્ણ તક પણ છે. મલ્હોત્રાએ સમજાવ્યું કે “વૈજ્ઞાનિકો આને ‘વારસાગત અસર’ કહે છે. એટલે કે, રોગ પ્રક્રિયાની શરૂઆતમાં આપણે જે નિર્ણયો અને ટેવો લઈએ છીએ તે આવનારા દાયકાઓમાં રોગ આપણા શરીરને કેવી અસર કરશે તેના પર કાયમી જૈવિક છાપ છોડી દે છે.
ખોરાક અને પોષણ આમાં સૌથી શક્તિશાળી શસ્ત્રો છે. આખા અનાજ, શાકભાજી, દુર્બળ પ્રોટીન અને સ્વસ્થ ચરબીથી ભરપૂર આહાર બ્લડ સુગર લેવલને જાળવવામાં, બળતરા ઘટાડવામાં અને રક્ત વાહિનીઓને સુરક્ષિત કરવામાં મદદ કરે છે.”
મચ્છરોને ઘરમાં પ્રવેશતા કેવી રીતે અટકાવશો?
શરીરના વજનમાં 5 થી 10 ટકાનો નાનો ઘટાડો પણ શરીર ઇન્સ્યુલિન પ્રત્યે પ્રતિક્રિયા આપવાની રીતમાં સુધારો કરી શકે છે અને કિડની, હૃદય અને લીવર પરનો ભાર ઘટાડી શકે છે. મલ્હોત્રાએ કહ્યું કે “ચાલવા અને શક્તિ ટ્રેનિંગ સહિત નિયમિત કસરત સ્નાયુઓને ગ્લુકોઝને વધુ અસરકારક રીતે શોષવામાં મદદ કરે છે અને HbA1c લેવલ ઘટાડે છે.
બ્લડ સુગર, બ્લડ પ્રેશર અને કોલેસ્ટ્રોલને એકસાથે નિયંત્રિત કરવું જરૂરી છે કારણ કે જો આ ત્રણેયને ધ્યાન વગર છોડી દેવામાં આવે તો શરીર પર તેની અસર બમણી થઈ જાય છે. મારા મતે, સમયસર ખાવા, અલ્ટ્રા- પ્રોસેસ્ડ ખોરાક ટાળવા અને પૂરતું પાણી પીવા જેવી સરળ દૈનિક ટેવો નાની વાત નથી. જો યોગ્ય રીતે અનુસરવામાં આવે તો, તે ચોક્કસપણે જીવનમાં મોટા ફેરફારો લાવી શકે છે.”
