આજના સમયમાં શહેરોમાં બાળકોમાં એલર્જી, અસ્થમા, એક્ઝિમા અને ફૂડ એલર્જીના કેસ ઝડપથી વધી રહ્યા છે. બીજી તરફ ગામડાંમાં ઉછરતા બાળકોમાં આ સમસ્યાઓ પ્રમાણમાં ઓછી જોવા મળે છે. શું ખરેખર ગામડાની હવા જાદુઈ છે? કે પછી તેની પાછળ કોઈ વૈજ્ઞાનિક કારણ છે?
જવાબ છે – હા, તેની પાછળ મજબૂત વૈજ્ઞાનિક કારણો છે.
- પ્રકૃતિ સાથે વધુ સંપર્ક
ગામડાંના બાળકો માટી, ખેતરો, પશુઓ અને વૃક્ષો વચ્ચે વધુ સમય વિતાવે છે. આ દરમિયાન તેમના શરીરનો સંપર્ક હજારો પ્રકારના નિર્દોષ જીવાણુઓ (Microbes) સાથે થાય છે.
આ જીવાણુઓ બાળકની રોગપ્રતિકારક શક્તિને યોગ્ય રીતે તાલીમ આપે છે જેથી શરીર નકામી વસ્તુઓ સામે અતિપ્રતિક્રિયા ન કરે.
- “હાઈજીન હાઇપોથિસિસ”
વૈજ્ઞાનિકો મુજબ જો બાળકનું બાળપણ ખૂબ જ સ્વચ્છ અને જંતુમુક્ત વાતાવરણમાં પસાર થાય તો તેની રોગપ્રતિકારક શક્તિને પૂરતી તાલીમ મળતી નથી.
પરિણામે શરીર ધૂળ, પરાગકણ, પાલતુ પ્રાણીઓ અથવા સામાન્ય ખોરાક સામે પણ એલર્જીક પ્રતિક્રિયા આપવા લાગે છે.
આને Hygiene Hypothesis કહેવામાં આવે છે.
- આંતરડાના સારા બેક્ટેરિયા (Gut Microbiome)
ગામડાંના બાળકોમાં આંતરડામાં વિવિધ પ્રકારના સારા બેક્ટેરિયાનું પ્રમાણ વધુ હોય છે.
આ સારા બેક્ટેરિયા:
- રોગપ્રતિકારક શક્તિ મજબૂત બનાવે છે.
- એલર્જીનું જોખમ ઘટાડે છે.
- શરીરમાં સોજો (Inflammation) ઓછો કરે છે.
- પ્રોસેસ્ડ ખોરાક ઓછો
ગામડાંમાં સામાન્ય રીતે તાજું અને ઘરનું બનાવેલું ભોજન વધુ લેવાય છે.
જ્યારે શહેરોમાં બાળકો વધુ પ્રમાણમાં:
- પેકેટ ફૂડ
- કોલ્ડ ડ્રિંક્સ
- જંક ફૂડ
- પ્રિઝર્વેટિવવાળા ખોરાક
લેતા હોવાથી આંતરડાના સારા બેક્ટેરિયા પર ખરાબ અસર થાય છે.
- વધુ શારીરિક પ્રવૃત્તિ
ગામડાંના બાળકો બહાર રમે છે, દોડે છે અને કુદરત સાથે રહે છે.
આનાથી:
- ફેફસાં વધુ મજબૂત બને છે.
- વિટામિન D પૂરતું મળે છે.
- સ્થૂળતા ઓછી રહે છે.
- રોગપ્રતિકારક શક્તિ સુધરે છે.
- હવાના પ્રદૂષણનું ઓછું પ્રમાણ
શહેરોમાં વાહનો, ઉદ્યોગો અને ધૂળને કારણે હવાનું પ્રદૂષણ વધારે હોય છે.
આ પ્રદૂષણ:
- અસ્થમા વધારી શકે છે.
- એલર્જીક રાઇનાઇટિસનું જોખમ વધારે છે.
- ફેફસાંને નુકસાન પહોંચાડે છે.
ગામડાંમાં સામાન્ય રીતે પ્રદૂષણ ઓછું હોવાથી બાળકોના શ્વસનતંત્ર પર ઓછો બોજ પડે છે.
શું ગામડાંના બધા બાળકોને એલર્જી થતી જ નથી?
ના.
ગામડાંના બાળકોમાં પણ એલર્જી થઈ શકે છે.
જો પરિવારમાં એલર્જીનો ઇતિહાસ હોય અથવા ધુમાડો, તમાકુ, બાયોમાસના ધુમાડા અથવા અન્ય પર્યાવરણીય કારણો હોય તો એલર્જી થઈ શકે છે.
શહેરમાં રહેતા બાળકો માટે શું કરી શકાય?
- બાળકોને દરરોજ ખુલ્લી જગ્યાએ રમવા દો.
- બિનજરૂરી એન્ટીબાયોટિક્સથી બચો.
- સંતુલિત અને તાજો ખોરાક આપો.
- ફળ, શાકભાજી અને ફાઇબરવાળો આહાર વધારો.
- પાલતુ પ્રાણીઓ અથવા કુદરતથી બિનજરૂરી દૂર ન રાખો.
- ધૂમ્રપાનથી બાળકોને સંપૂર્ણ દૂર રાખો.
- જરૂરી તમામ રસી સમયસર અપાવો.
નિષ્કર્ષ
ગામડાંની માટી, કુદરતી વાતાવરણ, વિવિધ જીવાણુઓ સાથેનો સંપર્ક, શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને ઓછું પ્રદૂષણ બાળકોની રોગપ્રતિકારક શક્તિના સ્વસ્થ વિકાસમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
એલર્જી સંપૂર્ણપણે ટાળી શકાતી નથી, કારણ કે તેમાં આનુવંશિકતા પણ મહત્વપૂર્ણ છે. પરંતુ વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો દર્શાવે છે કે બાળપણમાં કુદરતી વાતાવરણ સાથેનો યોગ્ય સંપર્ક એલર્જી અને અસ્થમાનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
“બાળકોને સંપૂર્ણ જંતુમુક્ત દુનિયામાં નહીં, પરંતુ સુરક્ષિત અને કુદરતી વાતાવરણમાં ઉછેરવાથી તેમની રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધુ સંતુલિત બને છે.”
ડો તરેશ પટેલ
ચેસ્ટ એન્ડ એલર્જી સ્પેશિયાલિસ્ટ
ચેસ્ટ કેર હોસ્પિટલ સુરત