ગણેશોત્સવ આવે એટલે બાપ્પાની મૂર્તિ સાથે સૌથી પહેલાં જે વસ્તુ યાદ આવે છે તે છે મોદક. નરમ ઉકડીચા મોદકથી લઈને ચોકલેટ અને ડ્રાયફ્રૂટ મોદક સુધી આજે તેની અનેક જાતો મળે છે. પરંતુ આ મીઠાઈ માત્ર ગણેશોત્સવની પરંપરા નથી. તેના વિશેની પૌરાણિક કથાઓ અને પ્રાચીન સાહિત્યિક સંદર્ભો તેને સદીઓ જૂની પરંપરા સાથે જોડે છે.
પૌરાણિક કથામાં મોદકનું મહત્વ
મોદકને ભગવાન ગણેશના પ્રિય ભોજન તરીકે માનવાની એક જાણીતી લોકપ્રચલિત કથા ગણેશ અને કાર્તિકેય સાથે જોડાયેલી છે. કહેવાય છે કે દેવતાઓએ શિવ-પાર્વતીને જ્ઞાનથી ભરપૂર દિવ્ય મોદક અર્પણ કર્યો હતો. બંને પુત્રો ગણેશ અને કાર્તિકેયને આ મોદક જોઈને તેને મેળવવાની ઇચ્છા થઈ. ત્યારે તેમના માતા-પિતાએ કસોટી રાખી કે જે સમગ્ર વિશ્વની પરિક્રમા કરીને પહેલાં પરત ફરશે તેને મોદક મળશે. કાર્તિકેય મોર પર સવાર થઈ વિશ્વભ્રમણ માટે નીકળી પડ્યા, જ્યારે ગણેશજીએ પોતાના માતા-પિતા શિવ અને પાર્વતીની ત્રણ પરિક્રમા કરી. તેમણે સમજાવ્યું કે તેમના માટે માતા-પિતા જ સમગ્ર વિશ્વ છે. આ બુદ્ધિથી પ્રસન્ન થઈ પાર્વતીએ મોદક ગણેશજીને આપ્યો હતો. આ કથા મોદકને જ્ઞાન અને સમજણના પ્રતીક સાથે જોડે છે. જોકે, આને પૌરાણિક માન્યતા તરીકે જ રજૂ કરવી યોગ્ય છે.
ઇતિહાસમાં પણ મળે છે મોદકનો ઉલ્લેખ
ઇતિહાસની વાત કરીએ તો ‘મોદક’ શબ્દ અને મીઠી વાનગીના સંદર્ભો પ્રાચીન ભારતીય સાહિત્યમાં જોવા મળે છે. ઇતિહાસકારના જણાવ્યા મુજબ મોદક 2,000 વર્ષથી વધુ જૂનો છે. તેમણે પ્રાચીન બૃહત્કથા સાથે જોડાયેલી એક રસપ્રદ ઘટના પણ ટાંકી છે, જેમાં રાજા-રાણી વચ્ચે ‘મોદક’ શબ્દના ગેરસમજથી મજેદાર પ્રસંગ બને છે.
મોદક શબ્દનો સંબંધ સંસ્કૃતના ‘મોદ’ એટલે કે આનંદ સાથે જોડાય છે અને તેનો અર્થ ગોળાકાર મીઠી વાનગી એવો પણ લેવામાં આવે છે. જૂની ગણેશ પ્રતિમાઓમાં હંમેશાં મોદક જોવા મળતો હતો એવું જરૂરી નથી; કેટલીક પ્રાચીન કળાકૃતિઓમાં ગણેશના હાથમાં બીજપૂરક નામનું સિટ્રસ ફળ દર્શાવવામાં આવતું હોવાનું નિષ્ણાતોએ નોંધ્યું છે. સમય જતાં મોદક અને ગણેશજી વચ્ચેનું ધાર્મિક-સાંસ્કૃતિક જોડાણ વધુ મજબૂત બન્યું.
આજના સમયમાં સ્વરૂપ બદલાયું હોય, પરંતુ ગણેશોત્સવમાં ઉકડીચા મોદકનું મહત્વ હજુ યથાવત્ છે.
