સવારની પહેલી ચુસ્કીથી લઈને ઓફિસના ચા-બ્રેક સુધી… ભારતમાં ચા માત્ર પીણું નથી, એક લાગણી છે. મહેમાન દરવાજે આવે તો “ચા લેશો?”, કામનો થાક લાગે તો “એક કપ ચા થઈ જાય”, મિત્રો મળે તો વાતો સાથે ચા આપોઆપ આવી જાય. પરંતુ સૌથી રસપ્રદ સવાલ એ છે કે જે ચા આજે કરોડો ભારતીયોની દિનચર્યાનો હિસ્સો છે, તે ભારત સુધી પહોંચી કેવી રીતે? શું અંગ્રેજો જ ચા ભારતમાં લાવ્યા હતા? હકીકત થોડી અલગ અને વધુ રસપ્રદ છે.
ચાની શરૂઆત ચીનથી
ચાનો સૌથી જૂનો ઇતિહાસ ચીન સાથે જોડાયેલો માનવામાં આવે છે. શરૂઆતના સમયમાં ચાની પત્તીઓનો ઉપયોગ ઔષધીય હેતુઓ માટે થતો હતો. સમય જતાં ચા નિયમિત પીણા તરીકે લોકપ્રિય બની અને વેપારના માર્ગો મારફતે ચીનની બહાર પણ ફેલાઈ.
ભારતમાં ચા અંગેના ઉલ્લેખ બ્રિટિશ સમય પહેલાંના છે. 1662માં જોહાન આલ્બર્ટ ડી મેન્ડેલ્સ્લોએ ભારતમાં ચાના ઉપયોગનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. ત્યારબાદ 1689માં અંગ્રેજ પાદરી જોન ઓવિંગ્ટને સુરતમાં બાનિયા સમુદાયના લોકો ચા પીતા હોવાનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. આ ઐતિહાસિક નોંધો બતાવે છે કે ભારતમાં ચા પીવાનું ચલણ બ્રિટિશોના મોટા પાયાના ચા ઉદ્યોગ પહેલાંથી જ અસ્તિત્વમાં હતું.
સુરતમાં 1689માં ચાનો ઉલ્લેખ, ગુજરાત માટે ખાસ કેમ?
ચાની કહાનીમાં સુરતનું નામ ખાસ મહત્વ ધરાવે છે. 1689માં સુરતની મુલાકાત લેનારા જોન ઓવિંગ્ટને અહીંના બાનિયા સમુદાય દ્વારા ચા પીવામાં આવતી હોવાની નોંધ કરી હતી. તેમના વર્ણન મુજબ ચામાં માત્ર ચાની પત્તીઓ જ નહીં, પરંતુ મસાલા, ખાંડ અને સાચવેલા લીંબુ જેવા ઘટકોનો પણ ઉપયોગ થતો હતો. તે સમયે ચાનો ઉપયોગ માત્ર સ્વાદ માટે નહીં, પરંતુ માથાનો દુખાવો અને પેટની તકલીફ જેવી સમસ્યાઓમાં રાહત માટે પણ કરવામાં આવતો હોવાનું વર્ણન મળે છે.
આ ઉલ્લેખ ખાસ એટલા માટે રસપ્રદ છે કે આજના ચા માટે જાણીતા ગુજરાતમાં, ખાસ કરીને સુરત જેવા વેપારી શહેરમાં, સદીઓ પહેલાં જ ચાના ઉપયોગનો ઐતિહાસિક પુરાવો જોવા મળે છે. એટલે “ગુજરાતીઓ ચા ક્યારે પીવા લાગ્યા?” જેવા સવાલનો જવાબ શોધવામાં સુરતની આ નોંધ મહત્વપૂર્ણ કડી બની રહે છે.
આસામમાં પહેલેથી હતી ચાની ઓળખ
અહીંથી કહાની વધુ રસપ્રદ બને છે. 1820ના દાયકામાં બ્રિટિશોને આસામમાં ચાના જંગલી છોડ વિશે માહિતી મળી, પરંતુ આ કોઈ અજાણી વસ્તુ નહોતી. આસામના કેટલાક સ્થાનિક સમુદાયો પહેલેથી જ ચાની પત્તીઓનો ઉપયોગ કરતા હતા. 1823ની આસપાસ રોબર્ટ બ્રુસને સિંગફો સમુદાય પાસેથી આવા ચાના છોડ વિશે જાણકારી મળી હતી. એટલે ભારતની ચાની કહાનીમાં સ્થાનિક જ્ઞાનની ભૂમિકા પણ મહત્વપૂર્ણ રહી છે.
અંગ્રેજોએ શરૂ કર્યો વ્યાવસાયિક ચા ઉદ્યોગ
બ્રિટનમાં ચાની માગ ઝડપથી વધી રહી હતી અને ચાના વેપારમાં ચીનનું મહત્વ ખૂબ મોટું હતું. આવી સ્થિતિમાં બ્રિટિશોએ ભારતમાં મોટા પાયે ચાની ખેતી વિકસાવવાની દિશામાં કામ શરૂ કર્યું. 1834માં ભારતમાં ચાની ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા ટી કમિટી બનાવવામાં આવી.
આસામ આ પ્રયાસનું મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર બન્યું. 1837માં ઉત્તર આસામના ચાબુઆમાં પ્રથમ અંગ્રેજી સંચાલિત ચા બગીચાની સ્થાપના થઈ. ત્યારબાદ આસામ ટી કંપનીએ વ્યાવસાયિક ઉત્પાદન શરૂ કર્યું. 1838માં આસામમાં બનેલી ચાની એક મહત્વપૂર્ણ खेપ લંડન પહોંચી અને 10 જાન્યુઆરી 1839ના રોજ તેની હરાજી થઈ. આ ઘટનાએ ભારતીય વ્યાવસાયિક ચા ઉદ્યોગને નવી દિશા આપી.
ચા અમીરોમાંથી સામાન્ય લોકો સુધી કેવી રીતે પહોંચી?
શરૂઆતમાં ચા મોંઘું પીણું હતું. પરંતુ ઉત્પાદન વધ્યું તેમ બજારમાં તેની ઉપલબ્ધતા વધી. 20મી સદીમાં ભારતીય ચા ઉદ્યોગે સ્થાનિક બજાર વિકસાવવા માટે મોટા પાયે પ્રચાર કર્યો. રેલવે સ્ટેશનો સહિત વિવિધ સ્થળોએ ચાનો પ્રચાર કરવામાં આવ્યો અને લોકોને ચા પીવાની આદત પાડવા માટે અભિયાનો ચલાવવામાં આવ્યા.
પછી ભારતીયોએ ચાને સંપૂર્ણપણે પોતાના સ્વાદમાં ઢાળી દીધી. દૂધ, ખાંડ, આદુ, એલચી, લવિંગ અને અન્ય મસાલાઓ સાથેની ચા ઘરોમાં લોકપ્રિય બની. આ રીતે ભારતીય ચાએ પોતાની અલગ ઓળખ બનાવી.
આજે ચા એટલે ભારતની રોજિંદી ઓળખ
આજે આસામ, દાર્જિલિંગ અને નીલગિરી સહિત ભારતના અનેક વિસ્તારોની ચા દેશ-વિદેશમાં જાણીતી છે. Tea Board Indiaના 2024ના અભ્યાસ મુજબ ભારતમાં ઉત્પાદિત ચાનો મોટો હિસ્સો દેશના સ્થાનિક બજારમાં જ વપરાય છે અને અભ્યાસમાં સ્થાનિક વપરાશનો હિસ્સો આશરે 83 ટકા દર્શાવવામાં આવ્યો છે.
એટલે સવાલનો સીધો જવાબ એ નથી કે “ચા અંગ્રેજો ભારતમાં લાવ્યા.” વધુ સાચી વાત એ છે કે ભારતમાં ચા પીવાનો પરિચય અંગ્રેજોના મોટા પાયાના ઉદ્યોગ પહેલાંથી હતો, જ્યારે બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન આસામ કેન્દ્રિત વ્યાવસાયિક ચા ઉદ્યોગ ઝડપથી વિકસ્યો. અને સુરતના 1689ના ઐતિહાસિક ઉલ્લેખથી લઈને આજના ચા-સ્ટોલ સુધી, ચાએ ભારતીય જીવનમાં પોતાની એક અલગ ઓળખ બનાવી લીધી છે.
