ચાંદ-તારા તોડવાની વાતો તો તમે ઘણી સાંભળી હશે, પરંતુ હવે ગુજરાતમાં વૈજ્ઞાનિકોએ જે ટારગેટ બનાવ્યું છે તે સાંભળીને તમે પણ ચોંકી જશો—સૂર્ય! ગાંધીનગરમાં બની રહેલા આ અદ્ભુત ફ્યુઝન પ્રયોગને ‘આર્ટિફિશિયલ સન’ સાથે સરખાવવામાં આવી રહ્યું છે. સવાલ એ છે કે ધરતી પર સૂર્ય જેવી ગરમી ઊભી કરીને આખરે ભારત મેળવવા શું માગે છે?
ગુજરાતના ગાંધીનગર સ્થિત ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર પ્લાઝ્મા રિસર્ચ (IPR)માં આ દિશામાં ભારતનું મહત્વનું સંશોધન ચાલી રહ્યું છે. અહીંના SST-1 ટોકામેક સાથે નવી 82.6 ગીગાહર્ટ્ઝ અને 400 કિલોવોટ ક્ષમતાની ECRH સિસ્ટમ જોડવામાં આવી છે. આ ટેક્નોલોજી પ્લાઝ્માને ગરમ કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
SST-1 એટલે Steady State Superconducting Tokamak-1. તે ભારતની ફ્યુઝન રિસર્ચ મશીન છે, જેનો આકાર ડોનટ જેવો છે. ટોકામેકની અંદર ગેસને અત્યંત ઊર્જાવાન સ્થિતિમાં લઈ જઈ પ્લાઝ્મા બનાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ શક્તિશાળી ચુંબકીય ક્ષેત્રોની મદદથી આ પ્લાઝ્માને નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે.
ગાયરોટ્રોન શું છે?
આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં ગાયરોટ્રોન મહત્વનું સાધન છે. તે ખૂબ જ ઊંચી શક્તિ ધરાવતી માઇક્રોવેવ ઊર્જા ઉત્પન્ન કરે છે. IPRના જણાવ્યા મુજબ 82.6 GHz ECRH સિસ્ટમ SST-1ના પ્લાઝ્માને ગરમ કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે અને તે 400 કિલોવોટ સુધીની RF પાવર આપી શકે છે.
સરળ ભાષામાં કહીએ તો, ગાયરોટ્રોન પ્લાઝ્માને જરૂરી ઊર્જા પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે. ફ્યુઝન સંશોધનમાં આ પ્રક્રિયા ખૂબ મહત્વની છે, કારણ કે ઊંચા તાપમાન સુધી પહોંચાડેલા પ્લાઝ્માને સ્થિર રાખવું સૌથી મોટો પડકાર છે.
સૂર્ય કરતાં વધુ તાપમાનની વાત શા માટે થાય છે?
સૂર્યના કેન્દ્રનું તાપમાન આશરે 1.5 કરોડ ડિગ્રી સેલ્સિયસ માનવામાં આવે છે. પૃથ્વી પર ફ્યુઝન હાંસલ કરવા માટે સૂર્ય કરતાં પણ વધુ તાપમાનની જરૂર પડે છે, કારણ કે સૂર્યની જેમ વિશાળ ગુરુત્વાકર્ષણ શક્તિ અહીં ઉપલબ્ધ નથી. તેથી ટોકામેકમાં પ્લાઝ્માને ચુંબકીય ક્ષેત્રોથી કાબૂમાં રાખવામાં આવે છે.
અહીં “આર્ટિફિશિયલ સન”નો અર્થ ખરેખર સૂર્ય બનાવવો નથી. તેનો અર્થ એ છે કે સૂર્ય અને તારાઓમાં થતી ન્યૂક્લિયર ફ્યુઝન પ્રક્રિયાને ધરતી પર નિયંત્રિત પરિસ્થિતિમાં સમજવા અને વિકસાવવાનો પ્રયાસ.
ભવિષ્યમાં શું ફાયદો થઈ શકે?
ફ્યુઝન ટેક્નોલોજી સફળતાપૂર્વક વિકસે તો ભવિષ્યમાં મોટા પાયે ઊર્જા ઉત્પાદન માટે નવી સંભાવનાઓ ઊભી થઈ શકે છે. જોકે હાલમાં SST-1 વીજળી બનાવતો પાવર પ્લાન્ટ નથી. તે ફ્યુઝન સંશોધન માટેનું પ્લેટફોર્મ છે, જ્યાં વૈજ્ઞાનિકો અત્યંત ગરમ પ્લાઝ્માને ગરમ, નિયંત્રિત અને લાંબા સમય સુધી સ્થિર રાખવાની ટેક્નોલોજી પર કામ કરી રહ્યા છે.
ગુજરાતમાં ચાલી રહેલું આ સંશોધન ભારતને વૈશ્વિક ફ્યુઝન એનર્જી રિસર્ચમાં વધુ મજબૂત સ્થાન અપાવવાની દિશામાં મહત્વનું પગલું માનવામાં આવે છે.
