સી.આર.પા‌‌િટલે જળશક્તિ મંત્રાલયના આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાના ‘વોટર વીક’માં કલ્પસર યોજના સાકાર કરવા નેધરલેન્ડ સાથે કરારો કરીને નવા પડકારને ઝીલી લીધો

ગુજરાતમાં હરિયાળી ક્રાંતિ સાથે વેપાર-ઉદ્યોગની પાણીની જરૂરિયાત સંતોષવા ઉપરાંત દ‌‌િક્ષણ ગુજરાત-સૌરાષ્ટ્રને નજીકના અંતરે જોડવા ખંભાતના અખાતમાં ૬૦ કિ.મી. લાંબો બ્રિજ, ડેમ બાંધીને બહુહેતુક યોજનાઓ પાર પાડવાનું ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રી સ્વ.કેશુબાપાનું સપનું હતું

કલ્પસર પરિયોજના સાકાર થવાથી વડાપ્રધાન મોદીનો ડ્રીમ પ્રોજેક્ટ ધોલેરાને પણ કલ્પના બહારના ફાયદા થશે, ઉજ્જડ ગણાતા પ્રદેશમાં પાણીના તળ ઉપર આવવા ઉપરાંત ટ્રાન્સપોર્ટેશનના માર્ગો ટુંકા અને સરળ બનશે

ગુજરાતના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી કેશુબાપા અને વડોદરાની મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટીના પૂર્વ કુલપતિ ડૉ.અનિલ કાણેએ મધ્ય ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્રને જોડતી ખંભાતની ખાડીમાં એક મહાકાય બ્રિજ બનાવવા સાથે નર્મદા, મહી, સાબરમતી અને ધાધર નદીના પાણીને દરિયામાં વહી જતા રોકીને મીઠા પાણીનું વિરાટ જળ સરોવર બનાવવાની યોજનાનું જોયેલું સપનું બીજા કોઈના કારણે નહીં, પરંતુ ભાજપ શાસકોના આંતરિક મતભેદને કારણે માત્ર આયોજનોની ફાઇલોમાં દફન થઈ ગયું હતું, પરંતુ વિચાર જીવતો હતો. કેશુબાપા અને ડૉ.કાણે હવે આ દુનિયામાં રહ્યા નથી પરંતુ તેમણે જોયેલું સપનું કદાચ આવનારા નજીકનાં વર્ષોમાં સાકાર થવાના સંજોગોનું નિર્માણ થઈ રહ્યું છે.

તાજેતરમાં દિલ્હી ખાતે કેન્દ્ર સરકારના જળશક્તિ મંત્રાલયના મંત્રી સી.આર.પા‌‌િટલની આગેવાની હેઠળ જળસંચય સહિતના પાણી બચાવવાના, સંગ્રહ કરવાના અને પુનઃ ઉપયોગમાં લેવાના હેતુ સાથે આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાના ‘વૉટર વીક’નું આયોજન કરવામાં આવ્યંુ અને સપ્તાહની ઉજવણીના અંતિમ પડાવમાં ગુજરાતની ભુલાઈ ગયેલી કલ્પસર યોજના ફરી તાજી કરી ગુજરાત સરકાર, કેન્દ્ર સરકાર અને નેધરલેન્ડની કંપની વચ્ચે કલ્પસર યોજના સાકાર કરવા એમઓયુ કરાયા હતા. સમગ્ર ‘વોટર વીક’ની ઉજવણી દરમિયાન કલ્પસર યોજનાના કરાયેલા કરારોએ ગુજરાતનું ધ્યાન ખેંચ્યું હતું અને મરી પરવારેલી આશા ફરી જીવંત થવા પામી હતી.
કેશુબાપા ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી પદે હતા, ત્યારે ખંભાતના અખાતના દરિયા વચ્ચે બહુહેતુક ડેમ, રોડ અને રેલમાર્ગ, જળાશય બનાવવા માટે ભરૂચથી શરૂ કરીને સામે પાર ભાવનગરને જોડતો બ્રિજ બનાવવાની મૂળભૂત યોજના હતી. આ યોજના સાકાર થવાથી માત્ર રોડ, રેલ માર્ગ અને માત્ર ડેમ નહીં, પરંતુ મીઠા પાણીનું વિરાટ સરોવર સર્જાવાથી સૌરાષ્ટ્રની ખેતીવાડી માટેની પાણીની સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ લાવવાનું આયોજન હતું. આ ઉપરાંત પાણીના મોજામાંથી વીજળી પેદા કરવાનું પણ આયોજન હતું.
પરંતુ ગુજરાતના રાજકારણમાં બદલાયેલી સ્થિતિ, સંજોગો અને વિચારધારાને પગલે આખી યોજના ઉપર વર્ષો સુધી પડદો પડી ગયો હતો. પરંતુ સુરતના સાંસદ સી.આર. પા‌‌િટલ કેન્દ્ર સરકારમાં જળશક્તિમંત્રી બન્યા બાદ તેમના ભાગે મહત્ત્વની જવાબદારીઓ આવી હતી. દેશભરમાં પીવાના પાણીથી શરૂ કરીને ખેતીવાડી અને ઉદ્યોગો માટેના પાણીની ખેંચ અનુભવાઈ રહી છે. ત્યારે જળશક્તિ મંત્રી તરીકે પોતાની તાકાત પુરવાર કરવા સી.આર. પા‌‌િટલે બીડું ઝડપી લીધું છે અને ભૂગર્ભજળના તળ ઉપર લાવવા ઉપરાંત દેશની મોટી નદીઓને જોડીને આકાશમાંથી ભગીરથીને ઉતારવા જેવો મહાપરિશ્રમ કરી રહ્યા છે.
થોડા દિવસો પહેલા હરિયાણા, ઉત્તરપ્રદેશ, છત્તીસગઢ, દિલ્હી અને મધ્યપ્રદેશના મુખ્યમંત્રીઓ સાથે બેઠક કરીને કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહની મધ્યસ્થીમાં કરારો કર્યા હતા. સી.આર. પા‌‌િટલ માટે આ સૌથી મોટી સિદ્ધિ હતી. અલબત્ત નદીઓને જોડવાની મૂળભૂત યોજના પૂર્વ વડાપ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયીની હતી. તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન નદીઓને જોડવાના પ્રારંભિક પ્રયાસો પણ શરૂ કરી દેવાયા હતા.

સી.આર. પા‌‌િટલ લક્ષ્ય પાર પાડવામાં અને પથ્થર જેવો નિર્ણય કરવામાં માહિર છે. કારણ કે આ બધું તેમને પોલીસદળની ટ્રેનિંગ દરમિયાન વારસામાં મળ્યું છે. એક વખત કરેલા નિર્ણયને સાકાર કરવા તેઓ છેવટ સુધી લડી લેવા માટે તૈયાર હોય છે. આ ઉપરાંત જરૂર પડે તો સામા પ્રવાહે તરવાની સી.આર.પા‌‌િટલની તૈયારી હોય છે.
ખેર, સી.આર.પા‌‌િટલને જેઓ નજીકથી ઓળખે છે. તેઓ તેમની અડગ નિર્ણય શક્તિથી વાકેફ છે. હવે નસીબજોગે કલ્પસર યોજના સાકાર કરવાની જવાબદારી તેમના ભાગે આવી છે અને ગુજરાતની પ્રજાના સ્વપ્ન સમાન કલ્પસર યોજના સાકાર કરવા માટે ફરી વખત પહેલો પથ્થર ગુરૂવાર તા.૨૪મી સપ્ટેમ્બરના રોજ દિલ્હી ખાતે ચાલી રહેલા ‘વોટર વીક’માં મુકાયો હતો. વળી, આ વખતે આગળ વધીને નેધરલેન્ડની કંપની સાથે કલ્પસર સરોવર સાકાર કરવા એમઓયુ કરવામાં આવ્યા હતા. મતલબ, આવનારા સમયમાં કલ્પસર યોજનાની શરૂઆત કરવામાં આવશે.
કલ્પસર યોજના ગુજરાત માટે ખરેખર અમૃત સરોવર જેવી પુરવાર થશે આ યોજના સાકાર થવાથી ગુજરાતમાં ભૌગોલિક અને સામાજિક ઔદ્યોગિક, ખેતીવાડી ક્ષેત્રે, અકલ્પનીય પરિવર્તનો આવવાની સંભાવના છે. બલ્કે સૌરાષ્ટ્રમાંથી થઈ રહેલું સ્થળાંતર અને ખાલી થઈ રહેલા ગામડાઓ ખેતરો ફરી નવપલ્લવિત બનવાની આશા રાખી શકાય, સૌરાષ્ટ્રમાંથી લોકોના સ્થળાંતર પાછળનું મૂળ કારણ પાણીની તંગી અને વર્ષોવર્ષ દુષ્કાળ કારણભૂત રહ્યા છે. ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રી સ્વ. કેશુબાપાએ સૌરાષ્ટ્રનો કાળઝાળ દુષ્કાળ વેઠ્યો હોવાથી તેમના મનમા કલ્પસરનું વિચારબીજ સ્વ. ડૉ. કાણેએ રોપ્યું હતું. વળી, નર્મદા ડેમથી શરૂ કરીને છેક સૌરાષ્ટ્ર સુધી ૫૦૦ કિ.મી. લાંબી પાણીની પાઇપલાઇન કેશુબાપાના કાર્યકાળ દરમિયાન નાંખીને નર્મદાના ધસમસતા પાણી સૌરાષ્ટ્રના ગામડે-ગામડે પહોંચાડ્યા હતા.
અલબત્ત, કોઠાસૂઝવાળા કેશુબાપા પોતીકા લોકોને ઓળખી શક્યા નહોતા અને ‌‌િજ‍ંદગીના અંતિમ પડાવમાં સાવ એકલા પડી ગયા હતા. સમગ્ર સૌરાષ્ટ્રની નર્મદાના પાણીથી તરસ ‌‌િછપાવનાર કેશુબાપાના અંતિમ દિવસોમાં તેમના નજીકના સંબંધીઓ અને થોડા ઘણા પરિચિતો સિવાય એક પણ ચહેરો હાજર નહોતો.
કેશુબાપાએ ખેતીની જમીન ખરીદવા સાત કિ.મી.ની મર્યાદા અને જમીન ટોચ મર્યાદા દૂર કરીને સેંકડો લોકોને રાતોરાત કરોડપતિ અને મોટા ગજાના જમીનદાર બનાવી દીધા હતા. પરંતુ આ પૈકીના મોટાભાગના લોકો સ્વાર્થી નીકળ્યા હતા.

ખેર, વાત જરા આડા પાટે ચઢી ગઈ, પરંતુ કલ્પસર યોજનાની વાત આવે એટલે કેશુબાપાને યાદ કરવા પડે જ. અને હવે જ્યારે ફરી કલ્પસર યોજનાના અમલીકરણની વાત નીકળી છે ત્યારે કેશુબાપાની સરકારમાં વડોદરાની ગુજરાત આલ્કલીઝ એન્ડ કેમિકલ્સ લિમિટેડ અને જીઆઇડીસીના ચેરમેન તરીકેનો અખત્યાર ભોગવી ચૂકેલા અને હાલના કેન્દ્રીય મંત્રી સી.આર. પા‌‌િટલ યોગાનુયોગ કલ્પસર યોજનાના હિસ્સેદાર બની રહ્યા છે. સી.આર. પા‌‌િટલે એક કદમ આગળ વધીને કલ્પસર સાકાર કરવા નેધરલેન્ડની કંપની સાથે કરાર કર્યા છે. ત્યારે એવી ચોક્કસ આશા રાખી શકાય કે આકાશમાંથી ભાગીરથી ઉતારવા જેવું કાર્ય આવનારાં વર્ષોમાં ગુજરાતની પ્રજાને ગૌરવ અપાવતું હશે.
જો બુલેટ ટ્રેન સાકાર થઈ શકતી હોય તો કલ્પસર યોજના કેમ સાકાર થઈ શકે નહીં! સવાલ માત્ર નિયત અને નિર્ણયનો છે અને નિર્ણય થઈ ચૂક્યો છે. ત્યારે ગુજરાતમાં આવનાર દિવસોમાં કલ્પસર પ્રકલ્પને કારણે હરિયાળા ખેતરો લહેરાવા સાથે ગુજરાતનું ભૌગોલિક અંતર ઘટી ગયું હશે.
કલ્પસર યોજનાની મૂળ ડિઝાઇનની પ્રાથમિક વિગતો મુજબ આ યોજના ગુજરાતની સૌથી મોટી લાંબી અને બહુહેતુક યોજના છે. ખંભાતના અખાતમાં લગભગ ૬૦ કિ.મી. લાંબો બ્રિજ એટલે કે ડેમ બંધ બનાવવામાં આવશે. આ બંધ ઉપર રેલવે અને મોટરમાર્ગનું પણ આયોજન છે. ખંભાતના કુદરતી અખાતનો એક મોટો ભાગ મીઠા પાણીનું વિરાટ સરોવર બની જશે અને દરિયામાં વહી જતી નદીઓના મીઠા પાણી આ સરોવરમાં સંગ્ર‌‌િહત કરાશે. આ પાણી પીવા માટે ઉપરાંત ખેતીવાડી, ઉદ્યોગો, ભૂગર્ભજળ સુધારવા અને દરિયાની ખારાશ મટાડવાના ઉપયોગમાં લેવામાં આવશે. સાથે સૌરાષ્ટ્ર અને દ‌‌િક્ષણ ગુજરાતનું અંતર ઘટીને લગભગ માત્ર ૧૭૭ કિ.મી. થઈ જશે. મતલબ સુરતથી નીકળેલી વ્યક્તિ ગણતરીના કલાકોમાં ભાવનગર અને ત્યાંથી આગળના વિસ્તારોમાં પહોંચી જશે. હાલમાં સુરત અને ભાવનગર વચ્ચેનું અંતર લગભગ ૩૬૦ કિ.મી. જેટલું છે.
મધ્ય, દ‌‌િક્ષણ ગુજરાત ઉપરાંત ભાવનગર પંથકના ‘ભાલ’ તરીકે ઓળખાતા ખારપાટને કલ્પસર યોજનાનો ખૂબ મોટો અને ચમત્કા‌‌િરક ફાયદો થશે. તળના પાણી મીઠા થવા સાથે ઉજ્જડ પડેલી જમીન નવપલ્લવિત થઈ શકશે. જ્યારે વડાપ્રધાન મોદીના સપના સમાન ‘ધોલેરા’ પંથકની પાણીની સમસ્યાનો સૌથી ઝડપી અને હાથવેંતમાં ઉકેલ લાવી શકાશે. કલ્પસર યોજનાને કારણે આવા તો અનેક ફાયદા થવાની શક્યાતાઓ જોવાઈ રહી છે અને સૌથી મહત્ત્વની વાત એ છે ગુજરાતના વિકાસને વધુ બળ મળવા સાથે ભાવિ પેઢીનું ભવિષ્ય સુર‌‌િક્ષત કરવામાં સફળતા મળશે.
એક અંદાજ મુજબ કલ્પસર યોજના સાકાર કરવા માટે હાલમાં ૧.૩૩ લાખ કરોડનો અંદાજ મૂકવામાં આવ્યો છે. પરંતુ યોજના સાકાર થતા સામે થનારા ફાયદા અને સુવિધાઓનો અંદાજ મૂકવામાં આવે તો ૧.૩૩ લાખ કરોડનો ખર્ચ સાવ નગણ્ય ગણાશે.
અલબત્ત, હવે કેન્દ્રીય મંત્રી સી.આર.પાટીલ માટે એક નવો પડકાર ઊભો થશે. નવી ચેલેન્જ ઉપાડી લેવામાં માહિર ગણાતા સી.આર. પાટીલને કલ્પસરના પડકારનો ચોક્કસ અંદાજ હશે.
હમણાં થોડા દિવસ પહેલા જ સુરતના ઉદ્યોગ અગ્રણી ધર્મનંદન ડાયમંડના લાલજીભાઇ પટેલ (ઉગામેડી)એ ઉજ્જડ થઇ રહેલા સૌરાષ્ટ્રને ફરી જીવંત બનાવવા સૌરાષ્ટ્રમાં હાલમાં બીજાના ભરોસે પડેલા ખેતરોમાં ફાર્મહાઉસ બનાવવાનો વિચાર વ્યક્ત કર્યો હતો. અલબત્ત, લાલજીભાઇ પટેલે વ્યક્ત કરેલો વિચાર જોગાનુજોગ હતો પરંતુ કલ્પસર યોજના ફળીભૂત થાય તો સૌરાષ્ટ્રના ખેતરો આધુનિક ફાર્મહાઉસ સાથે હરિયાળી ખેતીથી લહેરાતા જોવા મળશે.