મૃત્યુદંડ એટલે અંતિમ સજા, પરંતુ સજા આપવાની રીત કેટલી માનવીય હોવી જોઈએ? ભારતમાં વર્ષોથી ચાલી રહેલી આ ચર્ચાને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે આજે મહત્વનો નિર્ણય આપ્યો છે. ફાંસીની વર્તમાન પદ્ધતિને અસંવિધાનિક જાહેર કરીને તેને અન્ય પદ્ધતિથી બદલવાની માંગ કરતી અરજી કોર્ટે ફગાવી દીધી છે. જોકે, આ નિર્ણય સાથે કેન્દ્ર સરકાર માટે વૈકલ્પિક અને ઓછા પીડાદાયક ઉપાયો અંગે નિષ્ણાતોની મદદથી અભ્યાસ કરવાનો માર્ગ ખુલ્લો રાખવામાં આવ્યો છે.
જસ્ટિસ વિક્રમ નાથ અને જસ્ટિસ સંદીપ મહેતાની બેન્ચ સમક્ષ વરિષ્ઠ વકીલ ઋષિ મલ્હોત્રાએ ફાંસીની બંધારણીય માન્યતાને પડકારી હતી. અરજીમાં દલીલ કરવામાં આવી હતી કે ફાંસી દરમિયાન કેદીને શારીરિક પીડા ઉપરાંત માનસિક યાતના પણ થઈ શકે છે અને બંધારણના અનુચ્છેદ 21 હેઠળ માનવીય ગૌરવ સાથે મૃત્યુનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. અરજીમાં ફાંસીના બદલે જીવલેણ ઈન્જેક્શન, ગોળી અથવા ઇલેક્ટ્રિક શોક જેવી પદ્ધતિઓ પર વિચાર કરવાની માંગ કરવામાં આવી હતી.
હાલના કાયદા મુજબ ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS)ની કલમ 393(5)માં મૃત્યુદંડ પામેલા વ્યક્તિને “ગળેથી લટકાવીને મૃત્યુ થાય ત્યાં સુધી” ફાંસી આપવાની જોગવાઈ છે. 1983ના Deena v. Union of India કેસમાં પણ સુપ્રીમ કોર્ટે ફાંસીની બંધારણીય માન્યતા જાળવી રાખી હતી.
આ મુદ્દે કેન્દ્ર સરકાર અગાઉથી પણ વિચાર કરી રહી છે. 2026ની સુનાવણી દરમિયાન એટર્ની જનરલ આર. વેંકટરમણીએ સરકાર આ મામલાની ઉચ્ચ સ્તરે તપાસ કરી રહી હોવાનું જણાવ્યું હતું. 2003માં કાયદા પંચની 187મી રિપોર્ટમાં પણ ફાંસીના વિકલ્પ તરીકે જીવલેણ ઈન્જેક્શનનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો.
અર્થાત્, સુપ્રીમ કોર્ટના તાજા નિર્ણયથી ભારતમાં ફાંસીની પદ્ધતિમાં તાત્કાલિક કોઈ ફેરફાર થયો નથી. પરંતુ ભવિષ્યમાં વિશ્વસનીય વૈજ્ઞાનિક અને તબીબી પુરાવા સામે આવે તો આ મુદ્દે ફરી બંધારણીય સમીક્ષાની શક્યતા યથાવત્ છે.
