દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે યૌન ગુનાઓના કેસોમાં સંવેદનશીલતા જાળવવા અંગે એક મહત્વપૂર્ણ નીતિગત અને વહીવટી નિર્દેશ જાહેર કર્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે પટણા હાઈકોર્ટના તાજેતરના એક ચુકાદા પર ગંભીર નારાજગી વ્યક્ત કરી છે, જેમાં મહિલાની સાથે બળજબરીથી કરવામાં આવેલા કૃત્યને ‘બળાત્કારના પ્રયાસ’ (Attempt to Rape) તરીકે માન્યતા આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો હતો.
આ મામલાને ગંભીરતાથી લેતાં દેશના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતાવાળી બેન્ચે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે યૌન ગુનાઓ સંબંધિત કેસોની નોંધણી અને સુનાવણી દરમિયાન અદાલતો તથા પોલીસ તંત્રે સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા નક્કી કરાયેલી સંવેદનશીલતા માર્ગદર્શિકા (Handbook)નું કડક પાલન કરવું પડશે.
સુપ્રીમ કોર્ટે પટણા હાઈકોર્ટના કયા નિર્ણય પર કડક વલણ અપનાવ્યું?
પટણા હાઈકોર્ટે પોતાના તાજેતરના એક ચુકાદામાં કહ્યું હતું કે મહિલાના કપડાં ઉતારવા અને તેની છાતી પર હાથ મૂકવાની ઘટના ‘બળાત્કારના પ્રયાસ’ને સાબિત કરવા માટે પૂરતી નથી.
હાઈકોર્ટના જસ્ટિસ પૂર્ણેન્દુ સિંહે આરોપીની સજાને બળાત્કારના પ્રયાસની ગંભીર કલમમાંથી ઘટાડીને માત્ર મહિલાની લાજ ભંગ (IPC કલમ 354) હેઠળનો ગુનો ગણાવ્યો હતો, જેમાં ઓછી સજાની જોગવાઈ છે. વરિષ્ઠ વકીલ શોભા ગુપ્તાએ સુપ્રીમ કોર્ટને જણાવ્યું કે આવા પ્રકારના વિરોધાભાસી ચુકાદાઓ વારંવાર સામે આવી રહ્યા છે. ત્યારબાદ સુપ્રીમ કોર્ટે કડક વલણ અપનાવ્યું.
મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતે જણાવ્યું કે ન્યાયાધીશોનું પણ કર્તવ્ય છે કે તેઓ કાયદા અને અગાઉના ચુકાદાઓનો યોગ્ય અભ્યાસ કરે. તેમણે ટિપ્પણી કરતાં કહ્યું કે આ કેસમાં ન્યાયિક સ્ટાફ પોતાની જવાબદારી યોગ્ય રીતે નિભાવી રહ્યો નથી.
આ સમગ્ર મામલો શું હતો અને હાઈકોર્ટે શું દલીલ આપી હતી?
આ કેસ વર્ષ 2008ની એક ઘટનાથી સંબંધિત છે. અમરપુરમાં એક મહિલા પોતાના પિતા સાથે ફોટો સ્ટુડિયોમાં ગઈ હતી. આરોપ મુજબ સ્ટુડિયોના માલિકે મહિલાના પિતાને બહાર રોકીને દરવાજો બંધ કરી દીધો અને અંદર મહિલાની સાથે યૌન શોષણ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. નીચલી અદાલતે આરોપીને બળાત્કારના પ્રયાસ અને ગેરકાયદેસર રીતે બંધક બનાવવાના ગુનામાં દોષિત ઠેરવ્યો હતો. ત્યારબાદ આરોપીએ હાઈકોર્ટમાં અપીલ કરી હતી.
હાઈકોર્ટે પોતાના ચુકાદામાં જણાવ્યું કે રેકોર્ડ પર પેનેટ્રેશન (પ્રવેશ) અંગે કોઈ પુરાવો કે મેડિકલ સાક્ષ્ય ઉપલબ્ધ નથી, તેથી બળાત્કારના પ્રયાસની કલમ લાગુ પડી શકે નહીં.
અદાલતે કહ્યું હતું કે આરોપીએ મહિલાની સાથે ગુનાહિત બળનો ઉપયોગ કર્યો હોવાથી આ કેસ માત્ર IPC કલમ 354 હેઠળ મહિલાની લાજ ભંગ કરવાનો બને છે.
અદાલતો અને પોલીસ માટે સુપ્રીમ કોર્ટના નવા નિર્દેશો
આવી વિસંગતતાઓ દૂર કરવા અને ભવિષ્યમાં આવા ચુકાદાઓ અટકાવવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટે સમગ્ર ન્યાયતંત્ર અને પોલીસ તંત્ર માટે મહત્વપૂર્ણ સૂચનાઓ જાહેર કરી છે.
હેન્ડબુકનું પાલન ફરજિયાત:
દેશની તમામ અદાલતો યૌન ગુનાઓના કેસોમાં સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા તૈયાર કરાયેલી હેન્ડબુકમાં દર્શાવેલી શબ્દાવલી અને માર્ગદર્શિકાનું ફરજિયાત પાલન કરશે.
પોલીસ સ્ટેશનો માટે સૂચના:
તમામ રાજ્યોને પોતાના પોલીસ સ્ટેશનોને આદેશ આપવા કહેવામાં આવ્યું છે કે FIR નોંધતી વખતે અને ચાર્જશીટ દાખલ કરતી વખતે હેન્ડબુકના નિયમોનું કડક પાલન કરવામાં આવે.
નેશનલ જ્યુડિશિયલ એકેડમીની રિપોર્ટ ઓનલાઈન મૂકવાનો આદેશ:
સુપ્રીમ કોર્ટે નેશનલ જ્યુડિશિયલ એકેડમી (NJA) દ્વારા તૈયાર કરાયેલી ન્યાયિક સંવેદનશીલતા સંબંધિત રિપોર્ટને સુપ્રીમ કોર્ટ તેમજ તમામ હાઈકોર્ટની સત્તાવાર વેબસાઇટ પર અપલોડ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે, જેથી ન્યાયિક અધિકારીઓમાં જાગૃતિ વધે.
આ રિપોર્ટ અગાઉ અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટ દ્વારા વર્ષ 2025માં આપવામાં આવેલા સમાન પ્રકારના આદેશ બાદ સુપ્રીમ કોર્ટે સ્વયં સંજ્ઞાન (Suo Motu) લઈને તૈયાર કરાવી હતી.
ચુકાદાનો મુખ્ય સંદેશ શું છે?
સુપ્રીમ કોર્ટના આ કડક વલણથી સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે કે યૌન ગુનાઓના કેસોમાં ન્યાયિક અને પોલીસ સંવેદનશીલતા સાથે કોઈપણ પ્રકારની બેદરકારી સહન કરવામાં આવશે નહીં. અદાલતના આ નવા નિર્દેશો દેશભરની અદાલતોમાં મહિલાઓ સંબંધિત સંવેદનશીલ કેસોની સુનાવણી તેમજ પોલીસ તપાસની પ્રક્રિયામાં વધુ પારદર્શિતા, જવાબદારી અને સંવેદનશીલતા લાવવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ માઈલસ્ટોન સાબિત થશે.
