ઈરાન સામે ઈઝરાયલ અને અમેરિકા વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ ભારત સામે એક ભયાનક રાજદ્વારી પડકાર છે. ભારત અને ઈઝરાયલ નજીકના મિત્રો છે, અને ઈરાનના ભારત સાથે પણ લાંબા સમયથી સંબંધો છે, જેનું ખૂબ જ વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક મહત્વ છે. આ સંઘર્ષમાં ઈઝરાયલને અમેરિકાના સમર્થનથી ભારતની પરિસ્થિતિ વધુ જોખમમાં મુકાઈ છે.

ઈરાન-ઈઝરાયલ-અમેરિકા યુદ્ધનો અર્થ
શનિવારે (28 ફેબ્રુઆરી, 2026) અમેરિકા અને ઇઝરાયલ દ્વારા ઇરાન પર સંયુક્ત હુમલો ઘણા મહિનાઓથી અપેક્ષિત હતો. અમેરિકાએ છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયાથી તેની સંપૂર્ણ લશ્કરી તૈનાતીની તૈયારી પણ કરી હતી. જોકે, હવે જ્યારે યુદ્ધ શરૂ થઈ ગયું છે, અને કેટલાક દેશો ખુલ્લેઆમ ઇરાનના સમર્થનમાં બહાર આવી રહ્યા છે, ત્યારે આગામી દિવસો ભૂરાજનીતિ માટે મહત્વપૂર્ણ રહેશે.

રશિયાએ ખુલ્લેઆમ અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ પર પણ આંગળી ચીંધી છે. જોકે, હાલમાં એવા કોઈ સંકેત નથી કે રશિયા ઈરાનના પક્ષમાં આ યુદ્ધમાં સીધું કૂદી પડે. જોકે, એ જોવાનું બાકી છે કે ચીન, જે પહેલાથી જ કટોકટીમાં તક શોધી રહ્યું છે , તે આ પરિસ્થિતિનો કેવી રીતે લાભ ઉઠાવશે.

ભારતીયો માટે એડવાઇઝરી જારી
ઈરાન-ઈઝરાયલ-અમેરિકા યુદ્ધ અંગે ભારતની શરૂઆતની પ્રતિક્રિયા એ રહી છે કે તેણે બંને દેશોમાં રહેતા તેના નાગરિકોને અત્યંત સાવચેતી રાખવા માટે એક સલાહકાર જારી કર્યો છે. તેહરાનમાં ભારતીય દૂતાવાસે તેના નાગરિકોને સલાહ આપી છે કે, “વધતી પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને, ઈરાનમાં રહેતા તમામ ભારતીય નાગરિકોને અત્યંત સાવધાની રાખવા, બિનજરૂરી હિલચાલ ટાળવા અને શક્ય તેટલું ઘરની અંદર રહેવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. ભારતીયો સમાચાર પર નજર રાખી શકે છે, તકેદારી રાખી શકે છે અને ભારતીય દૂતાવાસ તરફથી વધુ માર્ગદર્શિકાની રાહ જોઈ શકે છે.”

ભારતીયોને પરિસ્થિતિ પર નજર રાખવાની સલાહ
દરમિયાન, ઇઝરાયલના તેલ અવીવ સ્થિત ભારતીય દૂતાવાસે પણ આવી જ એક સલાહ જારી કરી છે, જેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, “આ પ્રદેશમાં સુરક્ષા પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને, ઇઝરાયલમાં રહેતા તમામ ભારતીયોને અત્યંત સાવધાની રાખવા અને હંમેશા સતર્ક રહેવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.” દૂતાવાસે ભારતીયોને ઇઝરાયલી વહીવટીતંત્ર દ્વારા જારી કરાયેલી તમામ સુરક્ષા સૂચનાઓનું કડક પાલન કરવા જણાવ્યું છે.

ભારતના હિતો ઇઝરાયલ અને ઈરાન બંને સાથે જોડાયેલા છે.
પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ પણ આવી જ રીતે ઇઝરાયલની મુલાકાત લીધી હતી, જે દરમિયાન બંને દેશો વચ્ચે અનેક સંરક્ષણ, તકનીકી અને આર્થિક કરારો પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. આ સંદર્ભમાં ઇઝરાયલ-ભારત મિત્રતાનું મહત્વ સમજી શકાય છે. તેવી જ રીતે, ભારતે ઇરાનના ચાબહાર બંદરના વિકાસમાં માત્ર પોતાની મહેનત અને પરસેવો જ નહીં પરંતુ પોતાના નાણાકીય સંસાધનોનું પણ રોકાણ કર્યું છે , જેનાથી તે તેના વ્યૂહાત્મક પડકારોનો સામનો કરી શકે છે અને વૈશ્વિક વેપારને સરળ બનાવી શકે છે.

ઈરાન-ઈઝરાયલ સંઘર્ષ પર ભારતનું શું વલણ છે?
આવી સ્થિતિમાં, ભારત માટે આ યુદ્ધમાં ખુલ્લેઆમ કોઈ એક પક્ષનો પક્ષ લેવો સરળ નથી. ગયા જૂનમાં, ઇઝરાયલે અનેક ઇરાની ઠેકાણાઓ અને લશ્કરી ઠેકાણાઓને નિશાન બનાવવાનું શરૂ કર્યું હતું. 13 જૂન, 2025 ના રોજ, ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયે એક નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું કે ઈરાન અને ઇઝરાયલ વચ્ચેની તાજેતરની ઘટનાઓ ખૂબ જ ચિંતાજનક છે.

નિવેદનમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, “ભારત બંને પક્ષોને તણાવ વધારી શકે તેવી કોઈપણ કાર્યવાહીથી દૂર રહેવા વિનંતી કરે છે. વાતચીત અને રાજદ્વારી દ્વારા પરિસ્થિતિને શાંત કરવાના પ્રયાસો કરવા જોઈએ. ભારત બંને દેશો સાથે ગાઢ અને મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો ધરાવે છે અને શક્ય તેટલી બધી સહાય પૂરી પાડવા માટે તૈયાર છે.”

ઈરાન-ઈઝરાયલ યુદ્ધની ભારત પર અસર

• એકંદરે, ભારતની વ્યૂહરચના બંને દેશો વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની રહી છે. ભૂતકાળના અનુભવો સૂચવે છે કે ભારત આ યુદ્ધ વિનાશક પરિણામમાં ન ફેરવાય તે માટે સતત પ્રયાસશીલ રહેશે.
• જો યુદ્ધ લંબાય છે, તો ભારત પર જ આર્થિક દબાણ વધવાનો ભય છે.
• નિષ્ણાતોએ આશંકા વ્યક્ત કરી છે કે યુદ્ધને કારણે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં વધારો થવાની શક્યતા છે, જે ભારતીય બજાર માટે એક મોટું જોખમ છે.
• “ભારત, જે એક મુખ્ય તેલ આયાતકાર છે, તેના માટે ભાવ વધારો પહેલાથી જ સંવેદનશીલ મેક્રો ઇકોનોમિક પરિસ્થિતિ પર વધુ ભાર મૂકી શકે છે,” એનરિચ મનીના સીઈઓ પોનમુડી આરએ મની કંટ્રોલને જણાવ્યું.

ઇઝરાયલે ઇરાન પર હુમલો કર્યો છે, જેનાથી ગલ્ફમાં તણાવ વધ્યો છે. ઇરાને બદલો લીધો છે, ઇઝરાયલ પર મિસાઇલ હુમલા કર્યા છે. વિશ્લેષકો કહે છે કે આનાથી શેર અને કોમોડિટી બજારો પર અસર પડશે. ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં વધારો થયો છે. અમેરિકા અને ભારત સહિત વિશ્વભરના મુખ્ય શેરબજારોમાં 2 માર્ચે નોંધપાત્ર વેચવાલી જોવા મળી શકે છે.

2 માર્ચે શેરબજારમાં મોટો ઘટાડો દેખાશે
વેલ્થમિલ સિક્યોરિટીઝના ઇક્વિટી સ્ટ્રેટેજિસ્ટ ક્રાંતિ બાથિનીએ જણાવ્યું કે જેમ જેમ ભૂ-રાજકીય તણાવ વધે છે, તેમ તેમ નકારાત્મકતા વધે છે અને બજારમાં વેચાણનું દબાણ વધે છે. તેથી પ્રારંભિક પ્રતિક્રિયા બજારમાં નોંધપાત્ર ઘટાડા રૂપે દેખાઈ શકે છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે બજારો મધ્ય પૂર્વમાં વધતા તણાવ પર નજીકથી નજર રાખશે. બજારો જોવા માંગશે કે આ ટૂંકા ગાળાનો સંઘર્ષ છે કે લાંબા ગાળાનું યુદ્ધ.

ભારત માટે આ ચિંતાનો વિષય છે. કારણ કે ભારત ક્રૂડ ઓઇલનો મુખ્ય આયાતકાર છે. ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં વધારો સરકારની નાણાકીય સ્થિતિ પર અસર કરશે. શેરબજારની વાત કરીએ તો, સેન્ટિમેન્ટ પહેલેથી જ નબળું છે. ફેબ્રુઆરીમાં શેરબજારમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો.

બજાર મધ્યપૂર્વના ઘટનાક્રમ પર નજર
બાથિનીએ કહ્યું કે મોટો પ્રશ્ન એ છે કે આ યુદ્ધનું ભવિષ્ય શું હશે. હાલમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ પ્રતિ બેરલ $67 છે. બ્રેન્ટ ક્રૂડ પહેલાથી જ 3 ટકા ઉછળી ચૂક્યું છે. વધુ કોઈપણ વધારો ભારતીય બજાર પર દબાણ વધારશે. આનાથી મધ્યમ ગાળામાં વેચાણમાં વધારો થશે.” તેમણે કહ્યું કે ભારત આ યુદ્ધ પર નજીકથી નજર રાખશે. જો ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ પ્રતિ બેરલ $80 થી ઉપર વધે છે, તો તેની ભારત પર મોટી અસર પડશે.

ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં વધારો થવાથી ફુગાવો વધી શકે છે
નિષ્ણાતો કહે છે કે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં વધારાનો અર્થ એ છે કે ફુગાવો વધશે, જેની અસર સામાન્ય લોકો પર પડશે. નિષ્ણાતો કહે છે કે આ સંઘર્ષ મુખ્યત્વે તેલ કંપનીઓને અસર કરશે. પેઇન્ટ કંપનીઓના દબાણમાં પણ વધારો થશે. ઉડ્ડયન કંપનીઓ માટે સંચાલન ખર્ચ વધશે, જેનાથી વિમાન ભાડા પર અસર થવાની સંભાવના છે. ઘણી એરલાઇન્સ મધ્ય પૂર્વના રૂટનો ઉપયોગ કરવાનું બંધ કરશે. આનાથી વિદેશ મુસાફરીનો ખર્ચ વધશે, જેના કારણે લોકોને વધુ પૈસા ખર્ચવા પડશે.

રોકાણકારોએ સાવધ રહેવાની સલાહ
નિષ્ણાતો કહે છે કે રોકાણકારોએ 2 માર્ચે બજારમાં નોંધપાત્ર ઘટાડા માટે તૈયાર રહેવું જોઈએ. વેપારીઓને પણ સલાહ આપવામાં આવે છે કે તેઓ હાલમાં મોટી પોઝિશન લેવાનું ટાળે. 2 માર્ચ પહેલાની ઘટનાઓ બજાર પર અસર કરશે. હાલમાં બંને પક્ષો આક્રમક છે. અહેવાલો સૂચવે છે કે ઈરાને બદલો લેવાની કાર્યવાહી શરૂ કરી છે. આનો અર્થ એ છે કે લડાઈ વધવાની શક્યતા છે.