બાળક શાંત રહે એટલા માટે હાથમાં મોબાઈલ આપી દેવું શરૂઆતમાં સરળ ઉપાય લાગે છે, પરંતુ ધીમે ધીમે આ જ ટેવ રોજિંદા જીવનનો ભાગ બની શકે છે. પછી જમવાનું હોય, બહાર જવાનું હોય કે સૂવાનો સમય—બાળકને સૌથી પહેલાં ફોન જ યાદ આવે છે. આવી સ્થિતિમાં મોબાઈલ અચાનક છીનવી લેવાથી સમસ્યા ઉકેલાય એવું જરૂરી નથી. બાળકની ટેવ બદલવી હોય તો તેની પાછળનું કારણ સમજવું અને ઘરમાં ડિજિટલ રૂટિન બનાવવું વધુ અસરકારક બની શકે છે.
બાળક સ્ક્રીન તરફ કેમ ખેંચાય છે?
મોબાઈલમાં સતત બદલાતી તસવીરો, વીડિયો અને ગેમ્સ બાળકનું ધ્યાન લાંબા સમય સુધી ખેંચી શકે છે. ઘણા બાળકો માટે સ્ક્રીન મનોરંજન ઉપરાંત બોરડમ દૂર કરવાનો રસ્તો પણ બની જાય છે. તેથી સ્ક્રીનનો સમય ઘટાડતાં પહેલાં બાળક ક્યારે અને શા માટે ફોન માગે છે તે ધ્યાનમાં લેવું જરૂરી છે.
મોબાઈલ ‘બેબીસિટર’ ન બને તે જુઓ
બાળક રડે, કંટાળે અથવા માતા-પિતા વ્યસ્ત હોય ત્યારે દરેક વખતે ફોન આપી દેવાની ટેવ ટાળવી જોઈએ. તેના બદલે બાળકને પોતે રમે તેવી પ્રવૃત્તિઓ શીખવો. ઉંમર પ્રમાણે પુસ્તકો, પઝલ, રમકડાં, આર્ટ-ક્રાફ્ટ અથવા ઘરની નાની જવાબદારી પણ વિકલ્પ બની શકે છે.
સ્ક્રીન કરતાં પહેલાં મૂળભૂત જરૂરિયાતો પૂરી કરવા પ્રેરિત કરો
કેટલાક સમયે બાળક ખરેખર થાકેલું, ભૂખ્યું અથવા ઊંઘમાં હોય છે અને ત્યારે તે ચીડિયાપણું બતાવે છે. દરેક અસ્વસ્થતા માટે મોબાઈલ આપવાને બદલે પહેલા બાળકને ખોરાક, આરામ, ઊંઘ અથવા તમારી સાથે વાતચીતની જરૂર છે કે નહીં તે સમજો.
માતા-પિતાનો ફોન ઉપયોગ પણ મહત્વનો છે
બાળકો માત્ર કહેવામાં આવેલા નિયમો નથી શીખતા, તેઓ ઘરમાં જે જુએ છે તે પણ અનુસરે છે. માતા-પિતા સતત ફોનમાં વ્યસ્ત રહે અને બાળકને મોબાઈલથી દૂર રહેવાનું કહે તો નિયમ સ્વીકારવામાં મુશ્કેલી થઈ શકે છે. તેથી પરિવાર માટે કેટલાક સમયને સંપૂર્ણપણે સ્ક્રીન-ફ્રી બનાવવો વધુ યોગ્ય છે.
ગુણવત્તા પણ સમય જેટલી જ મહત્વની
દરેક સ્ક્રીન ઉપયોગ એકસરખો નથી. બાળક શું જોઈ રહ્યું છે, કોની સાથે જોઈ રહ્યું છે અને તેનાથી શું શીખી રહ્યું છે તે પણ મહત્વનું છે. ઉંમરને અનુરૂપ, શૈક્ષણિક અથવા સર્જનાત્મક કન્ટેન્ટને પ્રાથમિકતા આપી શકાય છે.
નાના બાળકો માટે સંસ્થાઓ સ્ક્રીન સમય મર્યાદિત રાખવાની સાથે પૂરતી શારીરિક પ્રવૃત્તિ, સારી ઊંઘ અને સક્રિય રમતોને મહત્વ આપે છે.
બાળકને મોબાઈલથી સંપૂર્ણપણે દૂર કરવું હંમેશા વાસ્તવિક ઉકેલ નથી. મુખ્ય વાત એ છે કે સ્ક્રીન બાળકની દિનચર્યા પર હાવી ન થાય. ધીમે ધીમે વિકલ્પો વધારવાથી અને માતા-પિતા પોતે યોગ્ય ઉદાહરણ પૂરું પાડવાથી બાળક સ્ક્રીન વગર પણ સમય પસાર કરવાનું શીખી શકે છે.
ઉંમર પ્રમાણે કેટલો સ્ક્રીન સમય?
અહવાલો પ્રમાણે 2 વર્ષના બાળકો માટે સ્ક્રીન ટીમે મહત્તમ 1 કલાક અને 3થી 4 વર્ષના બાળકો માટે પણ મહત્તમ 1 કલાક હોવો જોઈએ—“ઓછું હોય તો વધુ સારું.”
જ્યારે મોટા બાળકો અને કિશોરો માટે એકસરખી દૈનિક કલાક મર્યાદા નક્કી કરવાની જગ્યાએ બાળકની ઉંમર, ઊંઘ, શારીરિક પ્રવૃત્તિ, અભ્યાસ, પરિવારના સમય અને સ્ક્રીન પર શું કરવામાં આવે છે તે ધ્યાનમાં લેવું જરૂરી છે.
એટલે બાળકને મોબાઈલથી એક જ દિવસમાં દૂર કરવાની જગ્યાએ ધીમે ધીમે નિયમિત અને સંતુલિત ડિજિટલ રૂટિન તરફ લઈ જવું વધુ વ્યવહારુ બની શકે છે.
