સ્કૂલની પાઠ્યપુસ્તકોથી લઈને ડિજિટલ મેપ સુધી આપણે વર્ષોથી દુનિયાનો જે નકશો જોતા આવ્યા છીએ, તેમાં દેશો અને ખંડોનું વાસ્તવિક કદ દેખાતું નથી. ખાસ કરીને ભૂમધ્યરેખાથી દૂર આવેલા દેશો નકશામાં વાસ્તવિક કદ કરતાં ઘણા મોટા દેખાય છે.
આ પાછળનું મુખ્ય કારણ છે 1569માં બનાવવામાં આવેલ ‘મર્કેટર પ્રોજેક્શન’. હવે દુનિયાને વધુ વાસ્તવિક કદમાં દર્શાવતા નકશાને પ્રોત્સાહન આપવાની ચર્ચા શરૂ થઈ છે. તેમાં ખાસ કરીને ‘Equal Earth Projection’ની ચર્ચા થઈ રહી છે.
450 વર્ષ જૂનો નકશો કેમ ખોટો દેખાય છે?
પૃથ્વી ગોળ છે, જ્યારે નકશો કાગળ પર સપાટ હોય છે. ગોળ પૃથ્વીને સપાટ કાગળ પર ઉતારતી વખતે કોઈને કોઈ પ્રકારની વિકૃતિ થવી સ્વાભાવિક છે.
આને સંતરાના છાલના ઉદાહરણથી સમજી શકાય. સંતરાની છાલને કાઢીને સપાટ ફેલાવશો તો ઉપર-નીચેના ભાગો ખેંચાઈને મોટા દેખાશે. પૃથ્વીના નકશા સાથે પણ કંઈક આવું જ થાય છે.
ભૂમધ્યરેખાથી ધ્રુવો તરફ જતાં દેશો નકશામાં વધુ મોટા દેખાવા લાગે છે. પરિણામે ગ્રીનલેન્ડ, કેનેડા અને રશિયા જેવા દેશો વાસ્તવિક કદ કરતાં ઘણા વિશાળ દેખાય છે, જ્યારે આફ્રિકા અને ભૂમધ્યરેખાની નજીકના વિસ્તારો પ્રમાણમાં નાના દેખાય છે.
મર્કેટર પ્રોજેક્શન કોણે બનાવ્યું?
ફ્લેમિશ નકશાનવિશારદ ગેરાર્ડસ મર્કેટરે 1569માં મર્કેટર પ્રોજેક્શન તૈયાર કર્યું હતું.
પરંતુ આ નકશો દેશોનું સાચું કદ બતાવવા માટે બનાવવામાં આવ્યો નહોતો. તેનો મુખ્ય હેતુ સમુદ્રી મુસાફરીને સરળ બનાવવાનો હતો.
તે સમયના નાવિકો માટે દિશા અને માર્ગ ખૂબ મહત્વના હતા. મર્કેટર પ્રોજેક્શનમાં નકશા પર સીધી રેખા દ્વારા દિશા નક્કી કરવી સરળ બનતી હતી. તેથી તે સમુદ્રી મુસાફરી માટે અત્યંત ઉપયોગી સાબિત થયો.
સમય જતાં આ નકશો એટલો લોકપ્રિય બન્યો કે તે શાળાઓ, પુસ્તકો, સરકારી દસ્તાવેજો અને પછી ડિજિટલ મેપ્સ સુધી પહોંચી ગયો.
આફ્રિકા કરતાં ગ્રીનલેન્ડ મોટું લાગે છે, પણ હકીકત શું છે?
મર્કેટર નકશામાં ગ્રીનલેન્ડ અને આફ્રિકા લગભગ સમાન કદના દેખાય છે. પરંતુ વાસ્તવમાં આફ્રિકા ગ્રીનલેન્ડ કરતાં લગભગ 14 ગણું મોટું છે.
એ જ રીતે રશિયા નકશામાં ભારત કરતાં લગભગ 10 ગણું મોટું દેખાય છે, જ્યારે વાસ્તવિક વિસ્તાર પ્રમાણે રશિયા ભારત કરતાં આશરે 5 ગણું મોટું છે.
સૌથી રસપ્રદ વાત એ છે કે આફ્રિકા રશિયા કરતાં પણ મોટું છે, પરંતુ મર્કેટર નકશામાં રશિયા વધુ વિશાળ દેખાય છે.
હવે કયો નકશો આવશે?
દુનિયાના દેશો અને ખંડોનું વાસ્તવિક ક્ષેત્રફળ સમજાવવા માટે હવે Equal Earth Projection જેવા નકશાઓને પ્રોત્સાહન આપવાની વાત થઈ રહી છે.
આ પ્રકારના નકશામાં દેશોના ક્ષેત્રફળનું પ્રમાણ વધુ વાસ્તવિક રહે છે. એટલે આફ્રિકા નકશામાં નાનું નહીં પરંતુ તેના વાસ્તવિક કદના પ્રમાણમાં મોટું દેખાશે. દક્ષિણ અમેરિકા, ભારત સહિત દક્ષિણ એશિયાનો વિસ્તાર પણ વધુ યોગ્ય પ્રમાણમાં દેખાશે.
શું મર્કેટર નકશો સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ જશે?
એવું જરૂરી નથી.
સમુદ્રી અને હવાઈ માર્ગોમાં દિશા નક્કી કરવા માટે મર્કેટર પ્રોજેક્શન હજુ પણ ઉપયોગી રહી શકે છે. કારણ કે તેનો મુખ્ય ફાયદો દિશા અને માર્ગ દર્શાવવામાં છે.
જ્યારે દેશોના કદ અને ખંડોના ક્ષેત્રફળની સરખામણી કરવી હોય ત્યારે Equal Earth જેવા ક્ષેત્રફળ-સચોટ પ્રોજેક્શન વધુ યોગ્ય છે.
નકશો બદલવાથી શું બદલાશે?
નકશો માત્ર કાગળ પરની તસવીર નથી. તે દુનિયા વિશેની આપણી સમજ પણ બનાવે છે. વર્ષોથી નકશામાં ઉત્તર તરફના દેશો મોટા દેખાતા હોવાથી લોકોના મનમાં પણ તેમની વિશાળતા વિશે એક ચોક્કસ ધારણા બની શકે છે.
નવો નકશો દેશો અને ખંડોને તેમના વાસ્તવિક ક્ષેત્રફળના પ્રમાણમાં રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કરશે.
ટૂંકમાં કહીએ તો, પૃથ્વી બદલાવાની નથી—પરંતુ પૃથ્વીને જોવાની આપણી તસવીર બદલાઈ શકે છે.
