બ્રિટનના વિક્ટોરિયા અને આલ્બર્ટ મ્યુઝિયમમાંથી છત્રપતિ શિવાજીનો ‘વાઘનખ‘ મહારાષ્ટ્ર લાવવામાં આવ્યો છે. હવે તેને મહારાષ્ટ્રના સતારામાં છત્રપતિ શિવાજી મ્યુઝિયમમાં પ્રદર્શન માટે રાખવામાં આવ્યો છે. રાજ્યના વધુ અનેક મ્યુઝિયમોમાં વાઘનખને પ્રદર્શન માટે મૂકવાની યોજના છે. ‘વાઘનખ’નો શાબ્દિક અર્થ થાય છે ‘વાઘનો પંજો’. તે લોખંડના ખંજર જેવા હથિયારનો એક પ્રકાર છે. મધ્યકાલીન સમયગાળામાં, ભારત સહિત સમગ્ર ઉપખંડમાં વાઘનખનો ઉપયોગ થતો હતો.

ઈતિહાસકારોના મતે વાઘનખને એવી રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવી હતી કે તે સરળતાથી હાથના પંજામાં ફિટ થઈ શકે અને હથેળીની નીચે છુપાવી શકે. તેમાં ચાર-પાંચ પોઈન્ટેડ આયર્ન બ્લેડ છે અને તે હાથ જેવી પટ્ટી સાથે જોડાયેલ છે. વાઘનખ એટલો ખતરનાક હતો કે તે એક જ ઝાટકે કોઈને મારી શકે છે. છત્રપતિ શિવાજીએ આનાથી અફઝલખાનને મારી નાખ્યો હતો.

અફઝલ ખાનનું સાચું નામ અબ્દુલ્લા ભટારી હતું. ઉંચો અને ઉંચો અફઝલ ખાન બીજાપુરના નવાબ આદિલ શાહ અને મોટી રાણીનો જમણો હાથ હતો. વર્ષ 1656માં જ્યારે ઔરંગઝેબની સેનાએ બીજાપુર પર હુમલો કર્યો ત્યારે અફઝલ ખાનને તેનો સામનો કરવાની જવાબદારી મળી. તેણે ઘણી લડાઈઓ પણ જીતી હતી. જદુનાથ સરકાર પોતાના પુસ્તક ‘શિવાજી એન્ડ હિઝ ટાઈમ્સ’માં લખે છે કે નવાબ મોહમ્મદ આદિલ શાહના મૃત્યુ પછી જ્યારે બીજાપુરની ગાદી માટે લડાઈ શરૂ થઈ ત્યારે અફઝલ ખાન એક મોટી શક્તિ તરીકે ઉભરી આવ્યો. બાદી બેગમના આદેશ પર તેણે એક પછી એક ત્રણ સેનાપતિઓને મારી નાખ્યા. આ પહેલા તેણે શાંતિ સમાધાનના બહાને સીરાના રાજા કસ્તુરી રંગાની હત્યા કરી હતી.

અફઝલ ખાને પૂના પહોંચ્યા પછી એક ચાલ ચાલી. પોતાના દૂત દ્વારા શિવાજીને સંદેશો મોકલ્યો. કહ્યું કે તારા પિતા મારા સારા મિત્ર હતા. હું રાજાને કહીશ અને તમને દક્ષિણ કોંકણમાં જમીન અને જાગીર અપાવીશ. મેં જે કિલ્લાઓ કબજે કર્યા છે તે પણ પાછા અપાવીશ. રાજાને મળવાની ઈચ્છા ન હોય તો પણ વાંધો નથી. અફઝલ ખાને મોકલેલા સંદેશવાહકનું નામ કૃષ્ણજી ભાસ્કર કુલકર્ણી હતું. અફઝલ ખાનની યોજના શું હતી તે જાણવામાં શિવાજી સફળ રહ્યા. આ પછી તેણે પોતાના સંદેશવાહક પંતાજી ગોપીનાથ સાતે જવાબ મોકલ્યો. લખ્યું- “તમે બતાવેલ દયા માટે હું હંમેશા આભારી રહીશ. તમે જાવલીમાં આવો અને અહીંના જંગલનો વૈભવ જુઓ. આનાથી મારા પ્રત્યેની તમારી શંકા દૂર થશે અને મારું સન્માન પણ વધશે. હું તમને મારી તલવાર પણ ભેટમાં આપીશ…”

અફઝલખાન શિવાજીની જાળમાં ફસાઈ ગયો. તેણે જાવલી જવાનું નક્કી કર્યું. 10 નવેમ્બર 1659 ના રોજ અફઝલ ખાન અને છત્રપતિ શિવાજી વચ્ચે પ્રતાપગઢ કિલ્લાની નીચે એક ટેકરી પર બેઠક નક્કી કરવામાં આવી હતી. યોજના મુજબ અફઝલ ખાન તેના કેટલાક નજીકના સૈનિકો સાથે પાલખીમાં કિલ્લાની નીચે તંબુમાં પહોંચ્યો. છત્રપતિ શિવાજીને પણ પસંદગીના સૈનિકોને પોતાની સાથે લાવવાની છૂટ હતી. વૈભવ પુરંદરે તેમના પુસ્તક “શિવાજીઃ ઈન્ડિયાઝ ગ્રેટ વોરિયર કિંગ” માં લખે છે કે છત્રપતિ શિવાજીએ માતા ભવાનીની પૂજા કર્યા પછી સફેદ વસ્ત્રો પહેર્યા હતા. તેની નીચે લોખંડનું બખ્તર પહેર્યું હતું. માથાના રક્ષણ માટે પાઘડીની નીચે લોખંડની ટોપી પહેરવામાં આવતી હતી. તેણે જમણા હાથની સ્લીવ હેઠળ ‘બિછુઆ’ (એક પ્રકારનું હથિયાર) અને ડાબા હાથમાં ‘વાઘનખ’ રાખ્યું જેથી કોઈ તેને જોઈ ન શકે.