વાસ્કો દ ગામા એક પોર્ટુગીઝ નાવિક અને સંશોધક હતા જેમણે 1498 માં ભારતનો દરિયાઈ માર્ગ શોધીને ઇતિહાસમાં પોતાનું સ્થાન બનાવ્યું. તેમની યાત્રાએ યુરોપ અને ભારત વચ્ચે વેપારને પ્રોત્સાહન આપ્યું એટલું જ નહીં, પરંતુ વિશ્વ ઇતિહાસ પણ બદલી નાખ્યો. જ્યારે વાસ્કો દ ગામા ભારત પહોંચ્યા, ત્યારે તેમણે હિન્દુઓને ખ્રિસ્તીઓ સમજી લીધા કારણ કે તેમણે તેમને મૂર્તિઓની પૂજા કરતા જોયા હતા. આ પહેલા વાસ્કો દ ગામાએ ક્યારેય કોઈ હિન્દુને પૂજા કરતા જોયા નહોતા, તેથી જ તેમને આ ગેરસમજ થઈ હતી. આવો, વાસ્કો દ ગામાની આ ખાસ યાત્રાની વાર્તા અને તેની અસર જાણીએ.
યુરોપિયન દેશો ભારતમાં પ્રવેશ કેમ ઇચ્છતા હતા?
૧૫મી સદીમાં, યુરોપિયન દેશો મસાલા, રેશમ અને અન્ય કિંમતી ચીજવસ્તુઓ માટે ભારત અને પૂર્વ સુધી પહોંચવા માંગતા હતા. તે સમયે, યુરોપમાં મરી અને તજ જેવા મસાલા સોના અને ચાંદી જેટલા જ મૂલ્યવાન હતા. પરંતુ તેમનો વેપાર મોટાભાગે આરબ અને વેનેશિયન વેપારીઓના હાથમાં હતો, જેઓ તેને જમીન માર્ગે લાવતા હતા. આ માર્ગ લાંબો, ખતરનાક અને ખર્ચાળ હતો. પોર્ટુગલના રાજા મેન્યુઅલ I એ દરિયાઈ માર્ગ શોધવાનું નક્કી કર્યું જેથી ભારત સાથે સીધો વેપાર થઈ શકે. આ કાર્ય માટે વાસ્કો દા ગામા, એક અનુભવી નાવિક અને બહાદુર માણસ, પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા.
વાસ્કો 4 જહાજો સાથે ભારત જવા રવાના થયું.
વાસ્કો દ ગામાએ ૮ જુલાઈ, ૧૪૯૭ના રોજ પોર્ટુગલના લિસ્બનથી ભારતની પહેલી સફર શરૂ કરી હતી. તેમની સાથે ૪ જહાજો હતા:
- સાઓ ગેબ્રિયલ (વાસ્કોનું મુખ્ય જહાજ)
- સાઓ રાફેલ (તેના ભાઈ પાઉલો દા ગામાની આગેવાની હેઠળ)
- બેરીઓ (એક નાનું જહાજ)
- સપ્લાય જહાજ (રસ્તામાં આવશ્યક પુરવઠો વહન કરતું)
આ જહાજોમાં લગભગ 170 લોકો હતા, જેમાં ખલાસીઓ, સૈનિકો અને અનુવાદકોનો સમાવેશ થતો હતો. તેમનો હેતુ આફ્રિકા થઈને સમુદ્ર માર્ગે ભારત પહોંચવાનો હતો. આ યાત્રા અત્યંત જોખમી હતી, કારણ કે તે સમયે દરિયાઈ માર્ગોનું સંપૂર્ણ જ્ઞાન નહોતું.
વાસ્કોની યાત્રા ઘણા ભાગોમાં વહેંચાયેલી હતી.
વાસ્કોની યાત્રા અનેક ભાગોમાં વહેંચાયેલી હતી, અને તેમાં ઘણી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો.
- પહેલા આફ્રિકાના પશ્ચિમ કિનારા તરફ વહાણ ચલાવ્યું: વાસ્કો પહેલા કેપ વર્ડે ટાપુઓ તરફ વહાણ ચલાવ્યું. અહીંથી તેણે એક સાહસિક નિર્ણય લીધો. આફ્રિકાના પશ્ચિમ કિનારાના ખતરનાક પવનો અને પ્રવાહોથી બચવા માટે તે એટલાન્ટિક મહાસાગરમાં ખૂબ દૂર સુધી વહાણ ચલાવ્યું. આ પ્રવાસમાં લગભગ 3 મહિનાનો સમય લાગ્યો, અને આ સમય દરમિયાન ખલાસીઓને ખોરાક અને પાણીની અછતનો સામનો કરવો પડ્યો.
- કેપ ઓફ ગુડ હોપ પાર કર્યું: નવેમ્બર 1497 માં, વાસ્કોનો કાફલો દક્ષિણ આફ્રિકાના કેપ ઓફ ગુડ હોપ પહોંચ્યો. આ દરિયાઈ માર્ગ ખૂબ જ ખતરનાક હતો, કારણ કે ત્યાં જોરદાર તોફાનો અને ઊંચા મોજા હતા. તેમ છતાં, વાસ્કો તેને પાર કરીને પૂર્વ આફ્રિકા તરફ આગળ વધ્યો.
- પૂર્વ આફ્રિકામાં અવરોધોનો સામનો કરવો પડ્યો: પૂર્વ આફ્રિકામાં વાસ્કોને ઘણા સ્થાનિક શાસકો અને વેપારીઓના વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો. મોઝામ્બિક અને મોમ્બાસામાં સ્થાનિકો અને આરબ વેપારીઓએ પોર્ટુગીઝ પર વિશ્વાસ ન કર્યો કારણ કે તેઓ તેમના વેપારને જોખમમાં જોતા હતા. જોકે, માલિન્ડીમાં વાસ્કોને એક મૈત્રીપૂર્ણ સુલતાન મળ્યો જેણે તેને એક અનુભવી નાવિક, અહમદ ઇબ્ને માજિદ, ની મદદ આપી, જે ભારતનો દરિયાઈ માર્ગ સારી રીતે જાણતો હતો.
- ૧૪૯૮માં ભારતીય ભૂમિ પર ઉતરાણ: ૨૭ મે, ૧૪૯૮ના રોજ, વાસ્કો દ ગામાનો કાફલો ભારતના કાલિકટ (આજના કોઝિકોડ, કેરળ) પહોંચ્યો. આ પહેલી વાર હતું જ્યારે કોઈ યુરોપિયન સમુદ્ર માર્ગે ભારત આવ્યો હતો. તે સમયે કાલિકટ એક મુખ્ય મસાલા વેપાર કેન્દ્ર હતું, જેના પર ઝામોરિન (સ્થાનિક રાજા) શાસન કરતા હતા.
કાલિકટમાં લોકોએ વાસ્કોની મજાક ઉડાવી
કાલિકટમાં વાસ્કોને મિશ્ર આવકાર મળ્યો. વાસ્કોએ ઝામોરિનને કપડાં અને ટોપીઓ જેવી સસ્તી ભેટો આપી. સ્થાનિક લોકો આના પર હસ્યા કારણ કે તેઓ સોના, ચાંદી અને મસાલા જેવી કિંમતી ચીજોની અપેક્ષા રાખતા હતા. કાલિકટ સાથે વેપાર કરતા આરબ વેપારીઓ પોર્ટુગીઝને દુશ્મન માનતા હતા કારણ કે તેઓ તેમના મસાલાના વેપારનો અંત લાવી શકે છે. તેઓએ ઝામોરિનને વાસ્કો સામે ઉશ્કેરવાનો પ્રયાસ કર્યો. એક સમયે, આરબ વેપારીઓએ વાસ્કોના જહાજો પર હુમલો કરવાનું કાવતરું પણ ઘડ્યું, પરંતુ વાસ્કો સતર્ક હતો અને ભાગી ગયો.
વાસ્કોએ હિન્દુ મંદિરોને ચર્ચ સમજી લીધા
જ્યારે વાસ્કો ભારતમાં આવ્યો, ત્યારે તેણે વિચાર્યું કે કાલિકટના હિન્દુ મંદિરો ખ્રિસ્તી ચર્ચ છે કારણ કે તેણે ત્યાં મૂર્તિઓ જોઈ હતી. તેણે સ્થાનિક લોકોને ‘બિન-રૂઢિચુસ્ત ખ્રિસ્તીઓ’ તરીકે સમજ્યા. હકીકતમાં, તેણે આ પહેલાં ક્યારેય હિન્દુઓને પૂજા કરતા જોયા નહોતા. તેણે ફક્ત ખ્રિસ્તીઓ અને મુસ્લિમોનો સામનો કર્યો હતો અને આ આધારે તેની સમજણ વિકસાવી હતી.
વાસ્કોની યાત્રાનો વિશ્વ પર શું પ્રભાવ પડ્યો?
વાસ્કોએ કાલિકટમાં થોડા મહિના વિતાવ્યા અને મરી અને તજ જેવા મસાલા ખરીદ્યા. વાસ્કોના ચાર જહાજોમાંથી ફક્ત બે જ પોર્ટુગલ પાછા ફર્યા, અને 170 લોકોમાંથી ફક્ત 55 લોકો જ બચી ગયા. તેમની સફરનો ભારતના ઇતિહાસ અને સમાજ પર ઊંડો પ્રભાવ પડ્યો. વાસ્કોની સફરથી ભારતમાં યુરોપિયન શક્તિઓ (પોર્ટુગીઝ, પછી ડચ, બ્રિટિશ અને ફ્રેન્ચ) ના આગમનનો માર્ગ ખુલ્યો. પોર્ટુગીઝે ગોવા, દમણ અને દીવ જેવા વિસ્તારો પર કબજો કર્યો અને ત્યાં તેમની વસાહતો સ્થાપી. આ સફરથી યુરોપ અને ભારત વચ્ચે સાંસ્કૃતિક આદાનપ્રદાનની શરૂઆત પણ થઈ. પોર્ટુગીઝે ભારતમાં ખ્રિસ્તી ધર્મનો પ્રચાર કરવાનું શરૂ કર્યું, અને ભારતીય મસાલા, કાપડ અને સંસ્કૃતિ યુરોપ પહોંચી.
