ધરતીનું તાપમાન હવે એક એવા નિર્ણાયક તબક્કે પહોંચી રહ્યું છે, જ્યાં 1.5 ડિગ્રી સેલ્સિયસની વૈશ્વિક ગરમીની મર્યાદા આગામી થોડાં વર્ષોમાં વટાવવી લગભગ અનિવાર્ય બની રહી છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર પર્યાવરણ કાર્યક્રમ (UNEP)ના નવા રિપોર્ટમાં ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે હવે દુનિયા માટે સૌથી મોટો પડકાર માત્ર 1.5°C વટાવવાનું ટાળવાનો નથી, પરંતુ વધારાની ગરમી કેટલી ઊંચાઈએ જશે અને કેટલો સમય રહેશે તેને શક્ય તેટલું ઓછું કરવાનો છે.
UNEPની ‘Limiting Overshoot: Navigating exceedance of 1.5°C and pathways towards return’ રિપોર્ટ મુજબ વર્તમાન નીતિઓ અને ઉત્સર્જનના માર્ગને જોતા વિશ્વ 1.5°Cથી ઉપર જવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે. રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે સૌથી સારા સંભવિત પરિદૃશ્યમાં પણ વૈશ્વિક તાપમાનનો પીક આશરે 1.8°C સુધી પહોંચી શકે છે, જ્યારે અન્ય કેટલાક પરિદૃશ્યોમાં તે 2°Cથી પણ વધુ થઈ શકે છે.
તાપમાનમાં દરેક વધારાનો અંશ મહત્વનો છે. ગરમી વધતી જાય તેમ હીટવેવ, અતિભારે વરસાદ, પૂર, દુષ્કાળ, આગ અને અન્ય આત્યંતિક હવામાન ઘટનાઓના જોખમો વધી શકે છે. લાંબા સમય સુધી ઊંચું તાપમાન રહેતાં પર્યાવરણ અને માનવ સમાજ પર પડતી કેટલીક અસરોને પાછી ફેરવવી પણ વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે.
જોકે અહીં એક મહત્વપૂર્ણ બાબત સમજવી જરૂરી છે. UNEP એવું નથી કહેતી કે 1.5°C વટાવ્યા બાદ તાપમાન ફરી નીચે લાવવાનો કોઈ રસ્તો જ નથી. રિપોર્ટ ‘overshoot, peak and decline’ જેવા માર્ગ પર ભાર મૂકે છે. એટલે કે પહેલા ગ્રીનહાઉસ ગેસના ઉત્સર્જનમાં ઝડપથી ઘટાડો કરવો, તાપમાનનો પીક શક્ય તેટલો ઓછો રાખવો અને ત્યારબાદ વાતાવરણમાંથી કાર્બન દૂર કરવાની ક્ષમતા વધારીને તાપમાન ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરવો.
રિપોર્ટ અનુસાર Carbon Dioxide Removal (CDR) ટેક્નોલોજી ભવિષ્યમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે, પરંતુ તે ઉત્સર્જન ઘટાડવાનો વિકલ્પ બની શકે નહીં. બીજી તરફ, અસરગ્રસ્ત દેશો અને સમુદાયો માટે ક્લાઇમેટ એડેપ્ટેશન અને નુકસાન ઘટાડવાના પગલાં પણ જરૂરી બનશે.
વર્લ્ડ મેટિઓરોલોજિકલ ઓર્ગેનાઇઝેશન (WMO) મુજબ 2024 અત્યાર સુધીનું સૌથી ગરમ વર્ષ રહ્યું હતું અને વૈશ્વિક સરેરાશ તાપમાન પૂર્વ-ઔદ્યોગિક સ્તર કરતાં આશરે 1.55°C વધારે હતું. જોકે માત્ર એક વર્ષનો આંકડો પેરિસ કરારની લાંબા ગાળાની 1.5°C મર્યાદા સત્તાવાર રીતે વટાવી હોવાનું સાબિત કરતો નથી.
UNEPનો સંદેશ સ્પષ્ટ છે—1.5°Cનું ઓવર્શૂટ હવે ટાળવું મુશ્કેલ બની રહ્યું છે, પરંતુ વધુ વધતી ગરમીને રોકવા માટે વિશ્વ પાસે હજુ નિર્ણય લેવાની તક છે.** હવે ઉત્સર્જનમાં ઝડપી ઘટાડો અને તાત્કાલિક ક્લાઇમેટ એક્શન જ સૌથી મહત્વપૂર્ણ રસ્તો છે.
