પૃથ્વીથી કરોડો કિલોમીટર દૂર જો ક્યારેક માણસ ચંદ્ર કે મંગળ પર લાંબો સમય રહેવા જાય, તો સૌથી મોટો સવાલ માત્ર ત્યાં પહોંચવાનો નહીં પરંતુ ‘રહેશે ક્યાં?’ એવો હશે. આ જ સવાલનો જવાબ શોધતી ભારતીય સંશોધનની એક રસપ્રદ કલ્પના હવે ચર્ચામાં આવી છે. ભારતીય અંતરિક્ષયાત્રી ગ્રુપ કેપ્ટન શુભાંશુ શુક્લાએ 1 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ B.H.E.E.M. નામના ભવિષ્યના અંતરિક્ષ આવાસનો વીડિયો અને તેની પાછળનું સંશોધન શેર કર્યું હતું.
B.H.E.E.M.નું પૂર્ણ નામ Bharatiya Habitable Expandable Extraterrestrial Habitat. છે. આ સંશોધન આગળ વધીને IISc બેંગલુરુની Aloke Lab ખાતે B.H.E.E.M. કન્સેપ્ટના વિકાસ સુધી પહોંચ્યું હતું. આ સંશોધનમાં શુભાંશુ શુક્લા સહિત મૃતઉન્જય બરૂઆહ, અમોઘ જાધવ અને બિમાલેનડું મહાપત્ર જોડાયેલા હતા. આ કામ 2025ની Global Space Exploration Conferenceમાં પણ રજૂ થયું હતું.
BHEEMની ખાસિયત તેનો મોડ્યુલર અને પેનલ આધારિત ડિઝાઇન છે. મોટા અને તૈયાર આવાસને એકસાથે મોકલવાને બદલે તેના અલગ-અલગ પેનલ અને ઘટકોને કોમ્પેક્ટ રીતે રોકેટમાં લઈ જઈ, ચંદ્ર કે મંગળ જેવી જગ્યાએ પહોંચ્યા બાદ એસેમ્બલ કરવાની કલ્પના કરવામાં આવી છે. સંશોધનમાં એવો અભિગમ અપાયો છે કે મર્યાદિત પેલોડ ક્ષમતામાં સામગ્રી લઈ જઈ ઉપયોગ દરમિયાન વધુ રહેવાની જગ્યા ઊભી કરી શકાય છે.
શુક્લાએ જણાવ્યું કે ભારતીય અંતરિક્ષયાત્રી તાલીમ દરમિયાન રૉકેટ અને ઓર્બિટલ મોડ્યુલની ટેક્નિકલ તાલીમ ઉપરાંત ભવિષ્યના સ્પેસ એક્સ્પ્લોરેશન સાથે જોડાયેલા શૈક્ષણિક સંશોધન પર પણ ભાર મૂકાયો હતો. તેમના મતે, પૃથ્વી બહાર માનવ વસવાટ માટે જરૂરી ટેક્નોલોજીનું કામ ભવિષ્યમાં નહીં પરંતુ આજથી શરૂ થવું જોઈએ.
ચંદ્ર અને મંગળ પર માનવ જીવન માટે માત્ર રહેણાંક માળખું પૂરતું નથી. કિરણોત્સર્ગ, તાપમાનમાં ભારે ફેરફાર, ઊર્જા, જીવન-સમર્થન અને બાંધકામ જેવી અનેક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડશે. BHEEM હજુ એક કોન્સેપ્ચ્યુઅલ ડિઝાઇન છે, પરંતુ ભારતના લાંબા ગાળાના માનવ અવકાશ અભિયાન માટે આવા સંશોધનો મહત્વપૂર્ણ પાયો બની શકે છે.
